Binance: nə baş verdi və bu nə üçün vacibdir? 29 oktyabr 2026-cı il tarixində dünyanın ən böyük kriptovalyuta birjası olan "Binance" miqyaslı təhlükəsizlik insidenti baş verdiyini açıqladı. Şirkətin məlumatına görə, kibercinayətkarlar internetə qoşulmuş rəqəmsal cüzdanlar olan “qaynar cüzdanlar”dan (hot wallets) icazəsiz vəsait çıxarışları həyata keçirmək imkanı əldə ediblər. İlkin zərərin təxminən 6,3 milyard dollar olduğu qiymətləndirilib. Bu, tarixdəki ən böyük, bəzi qiymətləndirmələrə görə isə ən irimiqyaslı kriptovalyuta oğurluğudur.
Nə məlumdur? Hücum "Binance"in kriptovalyuta tranzaksiyalarının işlənməsinə cavabdeh olan infrastrukturuna təsir göstərib. Şirkətin ilkin versiyasına görə, hücum edənlər sistemə əməkdaşlardan birinin “güzəştə gedilmiş” (kompromisə uğramış) noutbuku vasitəsilə daxil ola bilərdilər. Daha sonra "Binance" araşdırmanın digər mümkün giriş nöqtələrini də aşkar etdiyini bildirdi. Bununla yanaşı, birja kriptovalyuta cüzdanlarının “şəxsi açar”larının sızdırılması əlamətlərinin aşkar olunmadığını bəyan etdi. İnsidentdən sonra hücumla əlaqəli təxminən 3 milyard dollar dəyərində aktivləri dondurmaq mümkün olub. Bu, "Binance"in tərəfdaşlar və “steyblkoin emitentləri” ilə əməkdaşlığı sayəsində baş tutub. Şirkət həmçinin istifadəçilərə əminlik yaradaraq bildirib ki, maliyyə itkiləri şəxsi vəsaitlər və SAFU istifadəçilərin mühafizəsi fondu hesabına ödəniləcək. Noyabrın 2-nə olan məlumata görə, şirkət oğurlanmış aktivlərin təxminən 95%-ni bərpa etdiyini, müştərilərin vəsait çıxarışının isə tədricən bərpa olunduğunu açıqlayıb. Bununla belə, araşdırma davam edir və tam kompensasiya məbləği və hücum mexanizmi ilə bağlı məlumatlar dəqiqləşdirilə bilər.
Bu hal nəyi sübut edir, nəyi isə sübut etmir? İnsident bütün kriptovalyutaların və ya blokçeyn texnologiyasının özünün haker hücumuna məruz qaldığı anlamına gəlmir. O göstərir ki, hətta ən böyük mərkəzləşdirilmiş birja belə infrastruktur səhvləri, işçi çıxışı və ya təhlükəsizlik sistemlərinin qüsurları səbəbindən həssas ola bilər. Lakin daha geniş bir nəticə də var: insan kriptovalyutanı birjada saxladıqda, o, yalnız aktivin qiymətindən deyil, həm də platformanın özünün etibarlılığından asılı olur. Bu, istifadəçinin öz şəxsi açarlarına nəzarət etdiyi, lakin onların qorunub saxlanılmasına görə məsuliyyəti də öz üzərinə götürdüyü müstəqil saxlanılmadan (özünü idarəetmədən) əsas fərqdir.
Kriptovalyuta nədir? Kriptovalyuta – kriptoqrafik üsullar və xüsusi kompüter şəbəkələri vasitəsilə yaradılan, ötürülən və uçotu aparılan rəqəmsal aktivdir. Adi puldan fərqli olaraq, bir çox kriptovalyutalar mərkəzi bank tərəfindən buraxılmır və onların dəyərinə zəmanət verən vahid emitenti yoxdur. Bir çox kriptovalyutanın əsasını blokçeyn texnologiyası təşkil edir.
Blokçeyn necə işləyir? Təsəvvür edin ki, surətləri çoxsaylı kompüterlərdə saxlanılan ümumi elektron mühasibat kitabı mövcuddur. Kimsə kriptovalyuta göndərərkən şəbəkə tranzaksiyanı yoxlayır və onu reyestrə qeyd edir. Qeydlər bir-biri ilə kriptoqrafik şəkildə əlaqələndirilən bloklarda birləşdirilir. Belə sistem şəbəkə iştirakçılarına əməliyyatları vahid mərkəzi inzibatçı olmadan yoxlamağa imkan verir. Lakin blokçeyn kriptovalyutanın özünün bahalaşacağına, birjanın müflis olmayacağına və ya istifadəçinin öz vəsaitlərinə çıxışı itirməyəcəyinə zəmanət vermir.
Kriptovalyutaların hansı növləri var?
Vacib qeyd: Steyblkoin bank depoziti deyil. Hətta token dollara sabitlənsə belə, onun qiyməti 1$-dan kənara çıxa bilər və onu real pula dəyişmək imkanı emitentdən, ehtiyatlardan və mövcud infrastrukturdan asılıdır.
İnsanlar kriptovalyutanı necə alırlar? Ən geniş yayılmış üsullardan biri "Binance" kimi kriptovalyuta birjaları vasitəsilədir. Birja rəqəmsal aktivləri almağa, satmağa və dəyişdirməyə imkan verir. Adətən proses aşağıdakı kimi görünür:
- Qeydiyyat və şəxsiyyətin yoxlanılması. İstifadəçi hesab yaradır və əgər platforma tələb edirsə, ad uyğunlaşdırılmasından (identifikasiyadan) keçir.
- Hesabın artırılması. Pul mövcud üsulla – bank köçürməsi, kart və ya dəstəklənən P2P xidməti vasitəsilə daxil edilir.
- Aktivin alınması. İstifadəçi kriptovalyuta və məbləğ seçir. Məsələn, bütöv bir bitkoin deyil, onun kiçik bir hissəsini almaq mümkündür.
- Saxlanılması və ya satılması. Aktivi birjada saxlamaq, başqa kriptovalyuta ilə dəyişdirmək və ya şəxsi cüzdana çıxarmaq olar.
"Binance"də sadələşdirilmiş mübadilə və spot ticarət mövcuddur. “Spot alış” o deməkdir ki, insan qiymətin dəyişməsinə kredit çiyindən (leverage) istifadə edərək mərc etmir, birbaşa aktivin özünü alır. Yeni başlayanlar üçün bu, fyuçers və ya marja ticarətindən daha başadüşülən və adətən daha az risklidir.
Hansı məbləğlə başlamaq olar? Texniki cəhətdən çox kiçik məbləğlə başlamaq mümkündür. Məsələn, bəzi kriptoplatformalarda minimal bitkoin alışı bir neçə dollar təşkil edir. Konkret minimum birjadan, ticarət cütlüyündən, ödəniş üsulundan və komissiyadan asılıdır. Lakin minimal alış məbləği ilə investisiya üçün ağlabatan məbləğ eyni şey deyil. Əgər insan hələ bazarı öyrənirsə, kiçik sınaq alışı sifətlərin (orderlərin), komissiyaların, saxlama və vəsait çıxarışının necə işlədiyini başa düşməyə kömək edə bilər. Bununla belə, gündəlik xərclər, borcların ödənilməsi və ya maliyyə yastığı üçün lazım olan pulları yatırmaq olmaz.Əsas qayda: Yalnız itirildiyi təqdirdə həyatınıza zərər vurmayacaq məbləği investisiya etmək lazımdır.
Gəlir necə formalaşır? Kriptovalyuta zəmanətli gəlir gətirmir. əksər hallarda investorun mənfəəti aktivi aldığından daha baha qiymətə satdıqda yaranır. Məsələn, bir nəfər 100 dollara bitkoin alır:
Bu, sadələşdirilmiş bir nümunədir: reallıqda nəticə həm də komissiyalardan, spreddən (alış-satış fərqindən), vergilərdən və satış anındakı məzənnədən asılıdır.
Passiv gəlir əldə etmək mümkündürmü? Bəzi platformalar əlavə qazanc üsulları təklif edir:
- Steyking (Staking) − müəyyən blokçeyn şəbəkələrinin fəaliyyətinin mükafat qarşılığında dəstəklənməsində iştirak etmək.
- Kriptokreditləşmə (Crypto Lending) − aktivi faiz müqabilində digər iştirakçıların istifadəsinə vermək.
- Birjaların gəlirli məhsulları − kriptovalyutanı müəyyən gəlirlilik vəd edən proqramlarda yerləşdirmək.
Lakin belə təkliflər zəmanətli qaytarılması olan bank depoziti deyildir. Mükafat qiyməti düşən tokenlərlə ödənilə bilər. Bundan əlavə, vəsaitlərin bloklanması, protokolun haker hücumuna məruz qalması və vasitəçinin müflisləşməsi riskləri mövcuddur.
Hansı risklər var?
- Qiymətin kəskin düşməsi. Kriptovalyutanın dəyəri qısa müddətdə onlarca faiz azala bilər. Bəzi tokenlər demək olar ki, bütün dəyərini itirir.
- Birjanın haker hücumuna məruz qalması. Şirkət "Binance" halında olduğu kimi zərəri kompensasiya edəcəyini vəd etsə də, belə bir kompensasiya bütün platformalar üçün universal zəmanət sayıla bilməz.
- Cüzdana girişin itirilməsi. “Şəxsi açar”ın və ya məxfi sözün (seed phrase) itirilməsi vəsaitlərin dönməz şəkildə itirilməsi demək ola bilər.
- Dələduzluq. Saxta investisiya platformaları, saxta tətbiqlər, zəmanətli gəlir vədləri və "kriptovalyutanı ikiqat artırmaq" təklifləri.
- Köçürmə zamanı səhvlər. Vəsaitin səhv ünvana və ya dəstəklənməyən şəbəkə vasitəsilə göndərilməsini adətən ləğv etmək mümkün olmur.
- Tənzimləmə və vergi riskləri. Kriptobirjaların fəaliyyət qaydaları və vergitutma ölkələrə görə fərqlənir və dəyişə bilər.
Tənzimləyici qurumlar xəbərdarlıq edirlər ki, kripto-investisiyalar qoyulmuş bütün məbləğin itirilməsinə gətirib çıxara bilər.
Riskləri azaltmaq üçün yeni başlayan investor üçün kredit çiyinli (leverage) ticarətdən qaçaraq spot kriptovalyuta alışı ilə başlamaq daha yaxşıdır. Gündəlik xərclər üçün nəzərdə tutulmuş pulları yatırmaq və ya həyəcan və sürətli mənfəət vədlərinin təsiri altında maliyyə qərarları qəbul etmək olmaz. Təhlükəsizliyə xüsusi diqqət yetirilməlidir: mürəkkəb unikal parol istifadə etmək, ikimərhələli doğrulamanı (2FA) aktivləşdirmək, “fişinq saytlar”dan çəkinmək və heç bir halda cüzdanın şəxsi açarlarını və məxfi sözünü başqalarına verməmək lazımdır. Alışdan əvvəl əməliyyatlar və vəsait çıxarışı üçün komissiyaları öyrənmək də vacibdir. İnvestisiya məbləği əhəmiyyətli dərəcədə böyüdükdə, bütün aktivləri bir birjada saxlamaq tövsiyə edilmir.
Bununla belə, başa düşmək lazımdır ki, kriptovalyutanı müstəqil saxlamaq istifadəçiyə vəsaitlər üzərində daha çox nəzarət verir, lakin eyni zamanda onların təhlükəsizliyinə görə tam məsuliyyəti də onun üzərinə qoyur. Birjada saxlamaq isə, əksinə, texniki nasazlıqlardan, haker hücumlarından və digər problemlərdən sığortalanmayan üçüncü tərəf platformasına etibar etməyi nəzərdə tutur.
Azərbaycan sakinləri nəyi bilməlidirlər? Azərbaycanda kriptovalyuta almağı və ya satmağı planlaşdıranlar yalnız məzənnə tərəddüdlərini və investisiyaları itirmək riskini deyil, həm də vergi öhdəliklərini nəzərə almalıdırlar. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Vergi Xidmətinin izahlarına əsasən, fiziki şəxsin kriptovalyuta əməliyyatlarından əldə etdiyi gəlir qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlir kimi qiymətləndirilə və 14% dərəcəsi ilə gəlir vergisinə cəlb oluna bilər.
Bu o deməkdir ki, kriptovalyutanın satışından mənfəət əldə edilməsi vergi ödəmək öhdəliyi yarada bilər. Bu zaman satışdan əldə edilən bütün məbləğ deyil, gəlir, yəni tətbiq olunan vergitutma qaydaları nəzərə alınmaqla aktivin əldə edilmə dəyəri ilə onun satış qiyməti arasındakı fərq nəzərə alınır.
Vergi Xidmətinin izahlarında həmçinin vergiödəyicisi kimi qeydiyyatdan keçmək, VÖEN almaq, gəlir və xərclərin uçotunu aparmaq və müvafiq bəyannamə təqdim etmək zərurəti qeyd olunur. Bəyannamənin təqdim edilməsi üçün müəyyən edilmiş müddət hesabat ilindən sonrakı ilin mart ayının 31-dəkdir.
Beləliklə, kriptovalyuta əməliyyatları sırf əqdlərin internetdə və ya xarici birja vasitəsilə həyata keçirilməsinə görə vətəndaşları vergi öhdəliklərindən azad etmir. İnvestor, zərurət yarandıqda vəsaitlərin mənşəyini və əldə edilmiş mənfəətin məbləğini təsdiqləyə bilmək üçün aktivlərin alış və satış təsdiqlərini, komissiyalar haqqında məlumatları və tranzaksiya tarixçəsini saxlamalıdır.
Bununla belə, nəzərə almaq vacibdir ki, vergi qanunvericiliyi dəyişə bilər, vergitutma qaydası isə əməliyyatların xarakterindən və vergiödəyicisinin özünün statusundan asılıdır. Ona görə də aktiv ticarətə başlamaqdan və ya böyük məbləğlər yatırmaqdan əvvəl Azərbaycan Respublikasının Dövlət Vergi Xidmətinə müraciət edərək izahat almaq və ya vergi mütəxəssisi ilə məsləhətləşmək tövsiyyə olunur.
Kriptovalyuta və qanunsuz maliyyə əməliyyatları: rəqəmsal köçürmələrin o biri üzü
Kriptovalyuta bazarının risklərindən danışarkən, daha bir ciddi problemi - rəqəmsal aktivlərin qanunsuz maliyyə əməliyyatları, o cümlədən çirkli pulların yuyulması, cinayətkar təşkilatların və terrorçu qruplaşmaların maliyyələşdirilməsi üçün istifadə edilməsini kənara qoymaq olmaz.
Kriptovalyutalar ənənəvi bank vasitəçisi olmadan istifadəçilər arasında, o cümlədən müxtəlif ölkələrdə olan şəxslər arasında vəsait köçürməyə imkan verir. Məhz bu xüsusiyyət bəzi hallarda kibercinayətkarlar tərəfindən pulun mənşəyini gizlətmək və qanunsuz yolla əldə edilmiş vəsaitləri hərəkətə gətirmək üçün istifadə olunur.
Bununla belə, anlamaq vacibdir ki, kriptovalyutanın özü anonim deyildir. Məsələn, Bitcoin şəbəkəsindəki əməliyyatların əksəriyyəti hər kəs üçün açıq olan blokçeyndə qeyd olunur. Bu o deməkdir ki, vəsaitlərin hərəkətini izləmək mümkündür, baxmayaraq ki, əlavə məlumat olmadan konkret cüzdan sahibinin şəxsiyyətini müəyyənləşdirmək çətin ola bilər.
Beynəlxalq təşkilatlar, xüsusən də FATF (Çirkli Pulların Yuyulmasına qarşı Mübarizə üzrə Maliyyə Tədbirləri Qrupu) virtual aktivlərin gəlirlərin yuyulması, terrorçuluğun maliyyələşdirilməsi və maliyyə məhdudiyyətlərindən yayınmaq üçün istifadə olunması barədə dəfələrlə xəbərdarlıq etmişdir.
Bütün kriptovalyuta köçürmələrinin anonim olduğunu və ya nəzarətə tabe olmadığını iddia etmək yanlış təsəvvür sayıla bilər. Əksinə, açıq blokçeyndəki əməliyyatlar ixtisaslaşmış şirkətlər və hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən təhlil edilə bilən rəqəmsal iz buraxır. Çətinliklər tənzimlənən platformaların nəzarətində olmayan cüzdanlar, bir neçə vasitəçi və vəsaitlərin hərəkətini izləməyi çətinləşdirən vasitələr istifadə edildikdə yaranır.
FATF-ın 2025-ci il hesabatında terrorçuluğun maliyyələşdirilməsi və pulların yuyulması üçün kripto-aktivlərin, o cümlədən steyblkoinlərin istifadəsi xüsusi olaraq qeyd olunur. Oxşar risklər barədə BMT-nin materiallarında da bəhs edilir.
Belə sxemlərlə mübarizə aparmaq üçün beynəlxalq təşkilatlar kriptovalyuta birjalarından və digər xidmət təminatçılarından müştərilərin eyniləşdirilməsini aparmağı, şübhəli əməliyyatları izləməyi və maliyyə tənzimləyiciləri ilə əməkdaşlıq etməyi tələb edirlər. Lakin müxtəlif ölkələrin tələbləri hələlik qeyri-bərabər tətbiq olunur ki, bu da rəqəmsal aktivlərin qanunsuz istifadəsi üçün imkanlar saxlayır.
Beləliklə, kriptovalyutalar həm qanuni maliyyə əməliyyatları, həm də qanunsuz yolla əldə edilmiş vəsaitlərin köçürülməsi üçün istifadə oluna bilər. Bu, kriptovalyuta bazarının risklərini qiymətləndirərkən nəzərə alınmalı olan daha bir vacib faktordur.
Fakt-yoxlamasının yekunu Kriptovalyuta – investisiya, beynəlxalq köçürmələr və rəqəmsal hesablaşmalar üçün yeni imkanlar açan müasir maliyyə alətidir. Lakin bu imkanların arxasında ciddi risklər dayanır: yüksək dəyişkənlik (volatillik), qoyulmuş vəsaitlərin itirilməsi ehtimalı, ticarət platformalarına kibertəhdidlər, dələduzluq sxemləri və rəqəmsal aktivlərin qanunsuz maliyyə əməliyyatları, o cümlədən cinayətkar və terrorçu təşkilatların maliyyələşdirilməsi üçün istifadə edilməsi.
"Binance" hekayəsi aydın şəkildə göstərir ki, hətta milyardlarla ehtiyatı olan ən böyük kriptovalyuta birjaları belə ciddi kiberhücumlardan və texniki problemlərdən sığortalanmayıb. Vəsaitlərin ənənəvi bank vasitəçiləri olmadan ölkələr arasında köçürülməsi imkanı isə maliyyə tənzimləyiciləri və hüquq-mühafizə orqanları qarşısında əlavə suallar qoyur.
Ona görə də kriptovalyutaya yalnız qazanc üsulu və ya kapitalı artırmaq üçün asan imkan kimi baxmaq olmaz. İnvestisiya etməzdən əvvəl bu bazarın iş prinsiplərini başa düşmək, potensial gəlirliliyi qiymətləndirmək, vəsaitlərin mühafizəsi mexanizmlərini öyrənmək və yalnız bir hissəsini deyil, bütün qoyulmuş məbləği itirməyin mümkün olduğunu anlamaq lazımdır.
