Asbest uzun illərdir tikinti və sənayedə "praktik və ucuz material" kimi təqdim olunub. Lakin beynəlxalq səviyyəli səhiyyə təşkilatlarının və elmi institutların məlumatları bu təsəvvürün reallığı əks etdirmədiyini göstərir. Faktyoxlayıcıların qənaətinə görə, asbestin təhlükəsizliyi ilə bağlı iddialar elmi əsaslara söykənmir və məhz buna görə dünyanın onlarla ölkəsi bu materialdan imtina edib.

Asbest yüksək möhkəmliyi, oda və kimyəvi maddələrə davamlılığı səbəbilə XX əsrdə geniş istifadə olunub. Bununla belə, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) və Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi (IARC) asbestin bütün növlərini insan üçün kanserogen kimi tanıyıb. IARC bu materialı 1-ci qrup kanserogenlər siyahısına daxil edib; nəzərə alaq ki, bu kateqoriyaya yalnız təhlükəsi elmi cəhətdən sübut olunmuş maddələr salınır.

Əsas risk asbest liflərinin nəfəs yolu ilə orqanizmə daxil olması ilə bağlıdır. Elmi tədqiqatlar göstərir ki, bu liflər ağciyərlərdə və digər toxumalarda uzun müddət qalaraq ağır xəstəliklərə səbəb olur. Bunlara mezotelioma, ağciyər xərçəngi, qırtlaq və yumurtalıq xərçəngi, eləcə də xroniki ağciyər xəstəliyi olan "asbestos" daxildir.

ÜST qəti şəkildə bildirir ki, asbest üçün təhlükəsiz məruz qalma səviyyəsi mövcud deyil. Hətta aşağı konsentrasiyalar belə 20–40 il davam edən gizli dövrdən sonra xəstəlik yarada bilər.

Beynəlxalq statistik göstəricilər problemin miqyasını təsdiqləyir. ÜST və Beynəlxalq Əmək Təşkilatının (BƏT) son qiymətləndirmələrinə görə (2016-cı il məlumatları əsasında, 2024-cü ildə dərc edilib), hər il dünyada 200 000-dən çox insan asbestlə əlaqəli peşə xəstəlikləri nəticəsində həyatını itirir. Bu göstərici peşə mənşəli onkoloji xəstəliklərdə ölüm hallarının 70%-dən çoxunu təşkil edir. Bəzi müstəqil tədqiqatlar ümumi ölüm rəqəminin (qeyri-peşə məruz qalma daxil olmaqla) 255 000 nəfərə çata biləcəyini göstərir. Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, real rəqəmlər daha yüksək ola bilər, çünki bir çox ölkədə bu xəstəliklər kifayət qədər qeydiyyata alınmır.

Qlobal qadağalar: statistika və coğrafiya

Bu elmi nəticələr fonunda qlobal tendensiya aydın görünür: dövlətlər asbestdən imtina edir. Sentyabr 2025-ci il tarixinə olan ən son məlumatlara əsasən, 72 ölkə asbestin bütün növlərini tam qadağan edib. Qadağalar Avropa İttifaqının bütün üzv ölkələrində, Yaponiya və Cənubi Koreyada, eləcə də bir sıra Afrika və Latın Amerikası ölkələrində qüvvədədir.

İlk tam qadağa 1983-cü ildə İslandiyada tətbiq olunub, daha sonra Norveç (1984), İsveç (1986), Danimarka (1988), Almaniya və Fransa bu addımı atıb. Avropa İttifaqı 2005-ci il yanvarın 1-dən bütün üzv ölkələrdə asbestin bütün növlərinə tam qadağa tətbiq edib.

Qadağalar təkcə istifadəyə deyil, asbestin bütün dövriyyəsinə — hasilat, idxal, ixrac, istehsal və satışa da şamil edilir.

Qadağaların əsaslandırılması

1. Nəzarət çətinliyi və praktik risklər

Ekspertlərin fikrincə, asbest tərkibli materialların təmiri və ya sökülməsi zamanı liflər asanlıqla havaya yayılır və bu, həm işçilər, həm də ətraf mühit üçün ciddi təhlükə yaradır. Hətta inkişaf etmiş ölkələrdə belə bu proses üzərində tam nəzarət mümkün sayılmır. Köhnə asbestin təhlükəsiz şəkildə utilizasiyası bahalı və mürəkkəb prosedurlar tələb edir.

2. Beynəlxalq səhiyyə təşkilatlarının mövqeyi

Beynəlxalq səhiyyə qurumları məhz bu səbəbdən nəzarət mexanizmlərindənsə tam imtinanı yeganə effektiv həll yolu kimi göstərir. ÜST, IARC və Beynəlxalq Əmək Təşkilatı onilliklərdir ki, asbestin qlobal miqyasda qadağan edilməsinə çağırır və bu mövqeni minlərlə elmi araşdırma ilə əsaslandırır.

Buna baxmayaraq, fakt yoxlamaları göstərir ki, bəzi iri istehsalçı və istehlakçı ölkələr hələ də asbestdən istifadə etməyə davam edirlər. Rusiya, Hindistan, Çin və digər dövlətlərdə asbestin hasilatı və tətbiqi qalmaqdadır. Beynəlxalq səhiyyə təşkilatları bu praktikanı ictimai sağlamlıq üçün ciddi risk kimi qiymətləndirir və qlobal qadağanın gecikməsini narahatlıq doğuran tendensiya hesab edirlər. ÜST məlumatlarına görə, dünyada hələ də təxminən 125 milyon insan iş yerində asbest təsirinə məruz qalır.

Nəticə

Mövcud elmi məlumatlar asbestin "təhlükəsiz material" kimi təqdim olunmasını təsdiqləmir. Əksinə, faktlar göstərir ki:

• Asbest sübut edilmiş kanserogen xarakterlidir, təsirinə məruz qalma riski ölümcül xəstəliklərə və xroniki ağciyər zədələnmələrinə səbəb olur.

• 2025-ci ilin sentyabr tarixinə olan məlumatlara görə, 72 ölkə artıq asbestin bütün növlərinə tam qadağa tətbiq edib, bu da əsasən ictimai sağlamlığın qorunması məqsədini güdür.
• Qadağalar ciddi tibbi risklərlə, nəzarət çətinlikləri və təhlükəsiz alternativlərin mövcudluğu şəraitində təhlükəli materiallardan imtina ilə əsaslandırılır.

• Qlobal tendensiyalara baxmayaraq, bir sıra dövlətlərdə asbest hələ də istifadə olunur ki, bu da beynəlxalq səhiyyə təşkilatlarının narahatlığına səbəb olur.

Mənbələr və istinadlar

• World Health Organization (WHO). (2024, September 27). Asbestos Fact Sheet. — ÜST-nin ölüm və xəstəliklər haqqında aktual məlumatları, o cümlədən ildə 200 000-dən çox ölüm halı. 

• International Ban Asbestos Secretariat (IBAS). (2025, February 1). Current Asbestos Bans. — asbest qadağaları olan ölkələrin tam siyahısı.

• Asbestos Diseases Research Institute (ADDRI). (2025, September). Summary of countries that have banned asbestos — sentyabr, 2025-ci il tarixinə 72 ölkənin qadağa tətbiq etməsi haqqında məlumat.

• International Ban Asbestos Secretariat (IBAS). (2025). Global Asbestos Mortality: 2025 Update — qlobal asbest ölümlərinin təhlili və beynəlxalq təşkilatların qiymətləndirmələri.

• International Agency for Research on Cancer (IARC) / WHO. Asbestin insan üçün kanserogen kimi təsnifatı (Qrup 1). 

• National Cancer Institute (NCI). Asbestos Exposure and Cancer Risk Fact Sheet — asbestdən xərçəng riskləri haqqında ətraflı məlumat.

• International Labour Organization (ILO). Asbestos and occupational cancer — peşə mənşəli xərçəng və asbest haqqında BƏT-nin məlumatları.