Süni intellekt (Sİ) müasir dövrün ən güclü iqtisadi drayveri olsa da, münaqişə zonalarında o, həm də strateji kəşfiyyat silahı kimi də istifadə edilir. Son illərdə Ermənistan Sİ sahəsində həm regional mərkəzə çevrilmək istiqamətində ciddi fəaliyyət göstərir, həm də qlobal miqyasda tanınan bir neçə startap və alət yaradıb. Xüsusilə səs texnologiyaları, vizual redaktə və Sİ infrastrukturu (data mərkəzləri) üzrə ciddi irəliləyişləri var. Bir sözlə, Ermənistan Sİ sahəsində sadəcə "istifadəçi" deyil, həm də "istehsalçı" olmağa çalışır. Bu ölkədə son illərdə sürətlə inkişaf etdirdiyi Sİ infrastrukturu, xüsusilə səs emalı, məlumatların nişanlanması (etiketlənmə) və maliyyə analitikası sahəsindəki yaradılan alətlər qlobal bazarda rəğbət qazanması ilə yanaşı (böyük həcmdə maliyyə axını), region üçün ciddi kiber-təhlükəsizlik sualları doğurur. “Firebird AI”-dən “AIVI”-yə qədər uzanan bu zəncirvari inkişaf Azərbaycan və digər qonşu ölkələr üçün hansı riskləri ehtiva edir? Məqalədə Ermənistandakı Sİ şirkətlərinin fəaliyyəti kəşfiyyat və fərdi məlumatların təhlükəsizliyi prizmasından nəzərdən keçiriləcək.

Beləliklə, Ermənistanda bu sahədə yaradılan əsas alətləri və cari vəziyyəti aşağıdakı qruplara ayırmaq olar:

1. Qlobal miqyasli məşhur alətlər

Ermənistan mənşəli bir neçə Sİ aləti artıq beynəlxalq bazarda liderlər arasındadır:

• “Krisp”: Səsli zənglərdə və video-konfranslarda “fon küyü”nü süni intellekt vasitəsilə təmizləyən ən məşhur proqramlardan biridir. 2026-cı il etibarilə bu alət səs vurğusunun dəyişdirilməsi (accent conversion) və canlı transkripsiya funksiyaları ilə daha da təkmilləşdirilib.
• “Picsart”: Dünyanın ən böyük foto və video redaktə platformalarından biridir. İrəvanda qurulub və mərkəzi ofisi bu şəhərdədir. Son illərdə platformaya mətnlə şəkil yaratma (text-to-image), şəkil genişləndirmə (outpainting) və avtomatik obyekt silmə kimi güclü Sİ alətləri əlavə edilib.
• “SuperAnnotate”: Sİ modellərini öyrətmək üçün lazım olan məlumatların (şəkil, video, mətn) sürətli və dəqiq qeyd edilməsi (annotation) üçün platformadır. Tibb, nəqliyyat və kənd təsərrüfatı sahələrində istifadə olunur.
• “Podcastle”: Podkast yaradıcıları üçün nəzərdə tutulmuş Sİ platformasıdır. Səsi mətnə çevirmək, süni səslərlə mətn oxutmaq və səsi rəqəmsal olaraq klonlamaq funksiyalarına malikdir.

2. Dövlət və infrastruktur layihələri (2025–2026)

Ermənistan hökuməti Sİ-ni iqtisadiyyatın əsas hərəkətverici qüvvəsi kimi görür və bu yöndə irimiqyaslı addımlar atır:

• “AI Data Factory” (Sİ verilənlər (data) fabriki): 2026-cı ildə fəaliyyətə başlaması planlaşdırılan və təxminən 500 milyon dollar dəyərində olan bu layihə regionun ən böyük Sİ hesablama mərkəzi olacaq. Layihə NVIDIA ilə əməkdaşlıq çərçivəsində həyata keçirilir və minlərlə müasir GPU (qrafik prosessor) ilə təchiz ediləcək.
• Hərbi tətbiqlər: Yerli "Addevice" kimi şirkətlərin müdafiə sənayesi üçün Sİ alətləri hazırladığı, hətta Fransanın hərbi sənaye şirkətlərinin bu texnologiyalarla maraqlandığı bildirilir.

• Qanunvericilik: 2026-cı ilin aprel ayından etibarən Ermənistanda televiziya kanallarında Sİ tərəfindən yaradılmış məzmunların icbari şəkildə etiketlənməsi (nişanlanması) haqqında qanun tətbiq olunmağa başlayıb.

3. Sİ üzrə Elmi-Tədqiqat Mərkəzləri

Bu ölkədə Sİ ekosistemini dəstəkləyən elmi bazalar mövcuddur:

• Yandex və NVIDIA: Hər iki nəhəng şirkətin İrəvanda böyük ofisləri və Sİ üzrə tədqiqat laboratoriyaları var.
• YDU (Yerevan State University) və AUA (American University of Armenia): Bu universitetlər mütəxəssis yetişdirilməsi üçün Sİ üzrə magistratura və xüsusi laboratoriya proqramları təklif edirlər.

"Firebird AI" və 500 milyon dollarlıq investisiya

Baş ofisi San-Fransiskoda yerləşən, Razmiq Hovagimian tərəfindən idarə olunan  “Firebird AI” bu layihənin hərəkətverici qüvvəsidir.

Məlumatlara görə, bu meqa-layihənin ikinci mərhələsi çərçivəsində investisiyanın 4 milyard dollara çatdırılması və 50,000 ədəd NVIDIA GPU (qrafik prosessor) gətirilməsi planlaşdırılır.

Bu, Ermənistanı dünyada ən böyük Sİ hesablama güclərindən birinə sahib ölkəyə çevirə bilər. "Məlumat fabriki" Ermənistanın Hrazdan şəhərində (Kotayk vilayəti) inşa edilir.

“Afeyan Fondu” (Afeyan Initiatives for Armenia - AIFA) layihənin əsas təsisçi investorudur. Afeyanın "Moderna" ilə qazandığı böyük həcmdə maliyyə vəsaiti və biotexnologiya sahəsindəki təcrübəsi bu Sİ fabrikinin həm də biologiya, dərman preparatlarının hazırlanması və robototexnika sahələrində istifadə olunacağını göstərir. Nübar Afeyan həm də layihədə strateji məsləhətçi və tərəfdaş kimi çıxış edir.

NVIDIA və ABŞ-nin İxrac icazəsi

Layihənin ən diqqətçəkən məqamlarından biri ABŞ hökumətinin xüsusi icazəsidir.

2025-ci ilin sonlarında ABŞ-nin Ticarət Nazirliyi “Firebird” şirkətinə ən müasir “NVIDIA Blackwell” (GB300) çiplərini Ermənistana ixrac etmək üçün lisenziya verib. İlkin mərhələdə 6,144, ikinci mərhələdə isə əlavə 41,000 ədəd “Blackwell GPU”-nun çatdırılması nəzərdə tutulur. ABŞ-nin bu icazəsi Ermənistanı Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ kimi ölkələrlə eyni sıraya qoyur (bu ölkələrə də eyni tarixlərdə bənzər lisenziyalar verilib). "Caucasus Business Journal"ın analizində qeyd olunur ki, bu texnologiyanın ötürülməsi Ermənistanın Azərbaycanla "texnoloji paritet" yaratmaq cəhdinin bir hissəsidir.

Serverlərin və avadanlıqların əsas təchizatçısı kimi məşhur “Dell Technologies” çıxış edir.

Fabrikin məhz Hrazdanda (“Hrazdan Enerji Qovşağı”) qurulması oradakı İES (İstilik Elektrik Stansiyası) və böyük enerji infrastrukturu ilə bağlıdır, çünki bu cür Sİ mərkəzləri 100 meqavatdan çox elektrik enerjisi tələb edir.

Bu mərkəz təkcə Ermənistana deyil, həm də qlobal şirkətlərə “bulud” (cloud) Sİ xidmətləri satmağı planlaşdırır ki, bu da ölkə iqtisadiyyatının İT-dən asılılığını daha da artıracaq.

"Virtual Süni İntellekt İnstitutu"

Ermənistanın rəqəmsal transformasiya strategiyasının ən mühüm həlqələrindən biridir. "Virtual Süni İntellekt İnstitutu" (AIVI - Artificial Intelligence Virtual Institute) layihəsi 2025-ci ilin iyul ayında elan edilib və artıq 2026-cı ilin əvvəlindən etibarən aktiv fəaliyyət mərhələsinə keçib.

Bu İnstitutun fəaliyyəti və tərəfdaşlıqlarla bağlı bəzi detallar

1. "Mistral AI" və "AWS" ilə tərəfdaşlıq

Bu əməkdaşlıq təsadüfi seçilməyib. “Mistral AI” (Fransa) hazırda generativ Sİ sahəsində ABŞ-nin dominantlığına qarşı ən güclü Avropa alternativlərindən biri hesab olunur.

"Mistral AI": Onlar Ermənistana özlərinin "açıq çəkili" (open-weight) modellərini təqdim edirlər. Bu, erməni tədqiqatçılara modelin daxili arxitekturasını anlamağa və onu yerli ehtiyaclara (məsələn, erməni dili üçün optimallaşdırma) uyğunlaşdırmağa imkan verir.

AWS (Amazon Web Services): Sİ modellərini öyrətmək üçün nəhəng hesablama gücü tələb olunur. AWS bu institutun iştirakçılarına subsidiyalaşdırılmış "Cloud Credits" (bulud kreditləri) təqdim edir ki, bu da startapların bahalı server xərclərini dövlət dəstəyi ilə qarşılamasına imkan yaradır.

2. "Firebird AI" ilə inteqrasiya

Qeyd etdiyimiz 500 milyon dollarlıq “Sİ Məlumat Fabriki” (Firebird AI & NVIDIA) ilə bu “Sİ Virtual İnstitutu” arasında birbaşa əlaqə var. Planlara görə, 2027-ci ildən etibarən “Sİ Virtual İnstitutu”nun iştirakçıları artıq xarici bulud xidmətlərindən (AWS) asılı olmayacaq, birbaşa Ermənistanda yerləşən “Firebird AI” hesablama resurslarına çıxış əldə edəcəklər.

2026-cı ilin aprel ayından etibarən institut çərçivəsində aşağıdakı konkret addımlar atılır:

• Müraciətlərin qəbulu: İnstitutun rəsmi portalı olan gov.am vasitəsilə artıq onlarla elmi qrup və startap qeydiyyatdan keçib.
• Vətəndaş-Sİ dialoqu: Ermənistan hökuməti 2026-cı ilin sonuna qədər bu institutun bazasında dövlət xidmətləri üçün Sİ platforması (Chatbot sistemi) yaratmağı planlaşdırır.
• Maliyyə mexanizmi: Seçilmiş startapların istifadə etdiyi AWS resurslarının dəyəri Ermənistanın Yüksək Texnologiyalar Sənayesi Nazirliyi tərəfindən birbaşa subsidiyalaşdırılır.

"Sİ Virtual İnstitut" modeli Ermənistana imkan verir ki, fiziki infrastruktur (“Firebird AI” zavodu) tam hazır olana qədər AWS və Mistral AI-nin resursları ilə "beyin mərkəzi" formalaşdırsın və kadr hazırlığını sürətləndirsin.

Aşağıda təqdim edəcəyimiz siyahı Ermənistanın (və bəzi qlobal mərkəzlərin) kibertəhdid ekosistemində fəaliyyət göstərən, hər biri fərqli "spesifik bazar payı" tutmuş şirkətlərdən ibarətdir. Siyahıda həm milyardlıq "unukorn"lar, həm də spesifik sənaye problemlərini həll edən yeni startaplar var.

1. Tanınmış brendlər

• “Picsart”: Ermənistan mənşəli ən uğurlu qlobal şirkətdir. Sİ-ni foto və video redaktəsinə inteqrasiya edib. Generativ Sİ (mətnlə şəkil yaratma) və avtomatik fonsilmə kimi alətləri ilə dünyada 150 milyondan çox aktiv istifadəçisi var.
• “VOLO”: Əsasən autsorsinq və kəşfiyyat yönümlü proqram təminatı şirkətidir. Onlar müəssisələr üçün fərdi Sİ həlləri, böyük verilənlərin analitikası və bulud infrastrukturunun qurulması ilə məşğul olurlar.

2. Maliyyə və sənaye Sİ alətləri

• “Cognaize.ai”: Maliyyə sektoru üçün sənədlərin avtomatlaşdırılması sahəsində ixtisaslaşıb. Sİ vasitəsilə mürəkkəb maliyyə sənədlərindən (balans hesabatları, analitik hesabatlar) məlumatları çıxarır və onları strukturlaşdırır. 2023-cü ildə 18-20 milyon dollar investisiya toplayıb.
• “Grocera.ai”: Kənd təsərrüfatı və ərzaq tədarük zənciri üçün Sİ həlləri təklif edir. Məqsəd pərakəndə satış nöqtələrində inventar idarəçiliyini optimallaşdırmaqdır.

3. Səs, danişiq və müştəri xidmətləri

• “Hispeech.ai”: Erməni dili üçün ixtisaslaşmış səs-mətn (STT) texnologiyasıdır. Erməni dilindəki nitqi yüksək dəqiqliklə yazıya çevirir və subtitrlər yaradır.
• “1hero.ai”: E-ticarət üçün avtonom müştəri xidməti agentidir. Çoxdilli dəstəyə malikdir və müştəri sorğularına, e-poçtlara avtomatik cavab verir.
• “Talk2edit”: Video redaktəsini sadələşdirmək üçün Sİ-dən istifadə edir. Videonu sanki mətn sənədi imiş kimi redaktə etməyə imkan verir (söz silinən kimi müvafiq video hissə də silinir).

4. Təhsil, tibb və təhlükəsizlik

• “Cosmo Kids Inc”: Uşaqlar üçün Sİ əsaslı qeymifikasiya olunmuş təhsil platformasıdır. Hər bir uşağın güclü və zəif tərəflərinə uyğun fərdiləşdirilmiş kurikulum təqdim edir.
• “FiveBrane”: Tibbi görüntüləmə (radiologiya və s.) üçün Sİ platformasıdır. Həkimlərə diaqnoz qoymaqda kömək edən analitik alətlər təqdim edir.
• “PB&J.Ai” (PB&J TV): Bağçalar və məktəblər üçün təhlükəsizlik sistemidir. Sİ vasitəsilə siniflərdə uşağın tək qalıb-qalmadığını, müəllim-şagird nisbətini və naməlum nəqliyyat vasitələrini izləyir.

5. Digər startaplar

• “StarsHunt AI”: İş müsahibələrinə hazırlıq üçün Sİ platformasıdır. Namizədlərlə səsli "müqaviləli müsahibə" (mock interview) aparır və onların cavablarını analiz edir.
• “HireBee.ai”: İşəqəbul prosesini avtomatlaşdıran platformadır. Namizədlərin filterlənməsi və elanların idarə olunması üçün Sİ-dən istifadə edir.
• “Wearify.ai”: Geyimlərin rəqəmsal vizuallaşdırılması və Sİ vasitəsilə fərdiləşdirilməsi üzərində işləyir.
• “ROBI.AI”: Kənd təsərrüfatı üçün Sİ və robototexnika həlləri hazırlayır (ot biçmə, dərmanlama və s. üçün avtonom robotlar).

Ermənistan ekosistemində mühüm rol oynayan bir neçə Sİ şirkətini siyahıya əlavə edə bilərik:

1. “Krisp”: Səsli zənglərdə küyü təmizləyən alət;
2. “SuperAnnotate”: Sİ modellərini öyrətmək üçün şəkilləri nişanlayan (annotation) qlobal platforma;
3. “Expper Technologies” (Robin the Robot): Xəstəxanalarda uşaqlarla ünsiyyət quran Sİ əsaslı emosional robotun yaradıcısı.

Təkrar qeyd edirik ki, bütün bu şirkətlər erməni mənşəli texnoloji layihələrdir. Onların mərkəzi qərargahları çox vaxt ABŞ-də (əsasən Silikon Vadisində) qeydiyyatdan keçsə də, təsisçiləri ermənilərdir və əsas mühəndis/tədqiqat komandaları İrəvanda fəaliyyət göstərir.

İndi isə Azərbaycanlı istifadəçilərin Süni intellekt alətlərində istifadə edərkən xüsusilə diqqətli olmalarını göstərən hissəni- Ermənistanla əlaqəli olan Sİ alətlərinin fəaliyyəti haqqında məlumatları təqdim edirik:

1. “Picsart”

“Picsart”, ABŞ-nin Florida ştatının Mayami şəhərində və Ermənistanın İrəvan şəhərində yerləşən erməni-amerikan texnologiya şirkətidir və sosial media istifadəçilərinə yaradıcı imkanları ilə onlayn foto və video redaktə proqramlarının “Picsart paketi”ni inkişaf etdirir. Bu proqram, 180 ölkədə 1 milyarddan çox yüklənmə ilə dünyanın ən populyar proqramlarından biri sayılır.  Ümumi maliyyə dəyəri 1,5 mlrd. dollar, işçi sayı 1374 nəfərdir (2024).

“Picsart” 2011-ci ilin noyabrında erməni sahibkar Hovhannes Avoyan və erməni proqramçılar Artavazd Mehrabyan və Mikayel Vardanyan tərəfindən təsis edilib. Onun təsisçiləri ilk “Picsart” tətbiqini insanlara telefonlarında şəkil şəklini dəyişməyə kömək etmək üçün müstəqil bir vasitə kimi inkişaf etdirdilər və zaman keçdikcə əlavə imkanlar əlavə edildi.

Hal-hazırda şirkət aşağıdakı xidmətləri təklif edir:

“Picsart” foto və video redaktoru - sosial şəbəkə inteqrasiyası ilə filtrlər və müxtəlif effektlər əlavə etmək üçün alətləri olan foto və video redaktə proqramı. Tətbiq pulsuzdur və stikerlərin və digər qrafik elementlərin tətbiqdaxili alışını təklif edir.

“Picsart Animator” - cizgi filmləri, GIF-lər və digər animasiyaların yaradılmasına imkan verən animasiya proqramı.

“Picsart Color” - rəsm və animasiya proqramı

“Picsart GIF & Sticker Maker” - cizgi “GIF” və “stiker” generatoru

“SketchAI” - generativ süni intellektdən istifadə edərək rəsmləri və fotoşəkilləri rəqəmsal sənətə çevirən proqramdır.

2. “StarsHunt AI”

“StarsHunt AI” orta bazar texnologiya şirkətləri üçün ilkin müsahibə prosesini avtomatlaşdırır. Platforma canlı video müsahibələr aparır, burada AI müsahibəçisi namizədlərə suallar verir, onların cavablarını real vaxt rejimində təhlil edir və müvafiq sorğuları izləyir. Bu yanaşma, işəgötürmə komandalarına ən yaxşı namizədləri tez müəyyən etməyə kömək edən ətraflı performans hesabatları təqdim etməklə işə qəbulla bağlı vaxtı və xərcləri əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Süni intellekt müsahibə cavablarına dinamik şəkildə uyğunlaşaraq dəqiq namizəd qiymətləndirmələrini təmin edir.

Şirkət 2022-ci ildə qurulub. F6s.com-un məlumatına görə, şirkət İrəvanda qeydiyyatdan keçsə də, “Linkedin”-də şirkətin rəsmi ünvanı 651 Şimal Yönü küç, Middletown, Delaware 19709, ABŞ kimi göstərilib. Şirkətin idarəçiləri: Aleks Arakelyan, Karen Danielyan, Fedi Meliksetyandır.

Təsisçilərdən Aleks Arakelyan İrəvan Dövlət Universitetinin riyaziyyat fakultəsini bitirib.

Hələ tələbəlik illərindən məlumat bazalarınını formalaşdırılması ilə bağlı müxtəlif şirkətlərdə proqramlaşdırma mühəndisi kimi fəaliyyət göstərib. Bu şirkətlər daha çox kazinolar üçün oyun maşınları istehsal edən şirkətlər olub ki, Aleks Arakelyan bu işin ermənicə proqramlaşdırmasını həyata keçirib. 2020-ci ildən isə o, Birləşmiş Krallıqda qeydiyyatdan keçən transmilli mərc oyunları portalı olan “epic games”-də, daha sonra isə ABŞ-də qeydiyyatdan keçən “Genius sport” – da proqramlaşdırma mühəndisi kimi çalışıb. Daha sonra isə o, dostları ilə birgə öz şirkəti olan “StarsHunt.AI”-ni qurub.

Şirkətin digər ortağı Fedi Meliksetyan da İrəvan Dövlət Universitetinin məzunudur.

Magistr təhsilini Avstriyada Lauder Biznes Məktəbində alıb. Avropa İnvestisiya Bankı, Beynəlxalq İnvestisiya Korporasiyası kimi qurumlarda investisiya və marketinq meneceri kimi çalışıb. 2023–cü ildən “starshunt.ai”-nin şərikidir. 

Karen Danielyan İrəvan Dövlət Universitetinin maliyyə hesablaması fakultəsini bitirib.

Magistr təhsilini isə Tartu Universitetində marketinqlə bağlı alıb. Proqramlaşdırma və süni intellekt proqramlaşdırma mühəndisi kimi Ermənistanda, Estoniyada, Almaniyada və ABŞ-də çalışıb. Bir çox şirkətlərin süni intellekt sahəsində çalışmalarında onun da payı var. 2022 – ci ilin noyabrında “starshunt.ai” –ni təsis edib.

3. “Krisp”

Dünyanın ən uğurlu audio-Sİ şirkətlərindən biri hesab olunur. Texnologiyası maşın öyrənməsi vasitəsilə insan səsini tanıyır və digər bütün küyləri bloklayır. Hazırda bazar qiyməti 120-150 milyon dollar arası dəyərləndirilir.Təsisçiləri: Davit Baqdasaryan və Artavazd Minasyandır.

4. “SuperAnnotate”

Sİ modellərini öyrətmək üçün lazım olan "data annotation" (məlumatların nişanlanması) sahəsində dünya lideridir. Şirkət İsveçdəki akademik tədqiqatlar əsasında qurulsa da, tamamilə erməni komandası tərəfindən idarə olunur.Təsisçiləri: Tiqran və Vahan Petrosyan qardaşlarıdır.

5. “Podcastle”

Səsli məzmun yaradıcıları üçün süni intellekt əsaslı "hamısı birində" studiyasıdır. 2026-cı ilin əvvəlində onlar ilk dəfə erməni dilində təbii səslənən “Text-to-Speech” (mətni səsə çevirmə) sistemini təqdim ediblər. Təsisçi Arto Yeritsyandır.

6. “HerculesAI”

Hüquqşünaslar üçün böyük həcmli müqavilələri saniyələr içində analiz edib, riskləri müəyyənləşdirən yeni nəsil Sİ alətidir. Bu, Ermənistanın "LegalTech" (Hüquq Texnologiyaları) sahəsindəki ən iddialı addımıdır.Təsisçilər “SuperAnnotate”-in təsisçisi Tiqran Petrosyan və digər erməni mütəxəssislər. Axtarış nəticələrinə əsasən, sorğuda qeyd olunan harkel.ai domeni hakq.ai (Legal AI Twin) və “Aderant” tərəfindən əldə edilən “HerculesAI”-nin qanuni aktivləri ilə əlaqəli görünür.

7. “Expper Technologies” 

Şirkətin məhsulu olan “Robin” robotu dünyada emosional Sİ sahəsində ən çox tanınan simalardan biridir. TIME jurnalı tərəfindən "İlin ən yaxşı ixtiraları" siyahısına salınıb. Xüsusilə pediatriya xəstəxanalarında uşaqların stressini azaltmaq üçün istifadə olunur.

Təsisçi Karen Xaçikyandır.

8. “Cognaize.ai”

Maliyyə məlumatlarının emalı üçün nəzərdə tutulmuş bu Sİ platforması, maliyyə hesabatlarının tərtib edilməsini və qeyri-strukturlaşdırılmış formatlardan vacib verilənlərin çıxarılmasını avtomatlaşdırır. Bura depozitar hesabatların, faktura və qəbzlərin işlənməsi, həmçinin məlumatların etiketlənməsi, balans və mənfəət-zərər hesabatlarının avtomatik emalı daxildir

Haqqında əldə etdiyimiz məlumatlara görə şirkətin ABŞ-də Nyu-York şəhərində Broadvey küç 115, mərtəbə 5-də, Kanadada Qalndel bölgəsində Şimali Brand Bulvarı, 13-cü mərtəbədə, Almaniyada Frankfurt-Mayn Taunusanlage küçəsində, Ermənistanda isə İrəvan şəhərində Arşakunyats prospektində ofisləri var.

Təsisçisi Frankfurt Maliyyə və Menecment Məktəbinin professoru Vahe Andoniansdır.

9. “FiveBrane”

“FiveBrane” veb-əsaslı UI ilə Data Science SaaS platformasıdır:

- Kiçik alt nümunələr əsasında verilənlər toplusu üçün model performansının proqnozlaşdırılması;

- Strukturlaşdırılmamış məlumatlar üçün əsas dəst seçimindən ən çoxunu müəyyən edir;

- strukturlaşdırılmamış məlumatların (məsələn, tibbi şəkillər) təmsilçi alt çoxluğu;

- səmərəli model təlimi;

- Müxtəlif məlumat mənbələrinin birləşdirilməsi: “FiveBrane” radiomikaları, görüntü xüsusiyyətlərini,

-fotometrik məlumatlar və hərtərəfli təhlil üçün klinik məlumat;

- Şəkil annotasiyasının sadələşdirilməsi və nəzərdən keçirilməsi: Platforma dərindən öyrənmə üçün şəkillərin etiketlənməsi və nəzərdən keçirilməsi prosesini asanlaşdırır.

- “FiveBrane” daxilində məşq edərkən o, məlumat dəstini təsvirə əsaslanan xəstəliklərdən xəbərdar olan şəkillərlə zənginləşdirir

- Uzaqdan Sİ model təlimini aktivləşdirmək: Məlumatların məxfiliyi ilə bağlı problemləri həll etmək üçün “FiveBrane”, həssas məlumatları birbaşa paylaşmadan Sİ modellərini öyrətməyə imkan verir.

2022-ci ildə yaradılan, daha çox tibb sahəsində fəaliyyət göstərən şirkətin yaradıcısı Anna Şahinyan kvant fizikası üzrə doktorluq dissertasiyası müdafiə edən, tibbi materiallarda süni intellektin tətbiqi sahəsində tanınan mütəxəssislərdəndir.

“SKYdesk Berklay Avropa” məzunları dərnəyində baş məsləhətçisi, “İnsigate” design şirkətində məsləhətçi vəzifələrində çalışan Şahinyan süni intellekt, kompüterləşdirmə, EDA proqramlarının inkişafı, şəkil/Video istehsalı, biotexnologiyalar, FPGA yoxlaması və təsdiqi, C/C++ kompilyatorunun orta səviyyəli inkişafı, R&D, tətbiq mühəndisliyi, quraşdırılmış və mobil sistemlərin inkişafı, maliyyə mühəndisliyi alqoritmlərinin layihələndirilməsi və inkişafı, paralel proqramlaşdırma: MPI, CUDA, Mülkiyyət texnologiyaları kimi sahələrdə təlimlər də təşkil edir.

Tigran Gevorgyan Ermənistan Respublikası Milli Elmlər Akademiyası Fizika Tədqiqatları institutunda çalışır və kvant fizikası üzrə fəlsəfə doktorudur.

Süni intellektlə bağlı özünün də çalışmaları olan T.Gevorgyan hətta 2018-2019-cu illərdə mövcud sahə ilə bağlı “WM-Codes” adlı şirkət də təsis edib. Daha sonra isə veb-redaktorlar üçün şəkil və videolardan ibarət məlumat bazaları hazırlayan “Picsart” süni intellekt şirkətində proqram tərtibatçısı kimi fəaliyyət göstərib. 2022 -ci ildən bu günə kimi də “Fivebrane” şirkətinin icracı direktorudur.

Şirkətin ofis direktoru Aram Movsisyan da Ermənistan Respublikası Milli Elmlər Akademiyası Fizika Tədqiqatları institutunda çalışır.

4 ilə İtaliyada fizika və fizika tədqiqatları sahəsində mübadilə proqramı keçən Aram Movsisyan dəfələrlə statik termodinamika sahəsində süni intellektin tətbiqi mövzusunda yerli və beynəlxalq tədbirlərdə çıxışlar edib.

Bundan başqa şirkətin əməkdaşları arasında Hamletina Tonakanyan ve Vadz Ghazaryan var ki, bunlardan H.Tonakanyan süni intellekt üzrə dizayner, məhsulların dizayn olunması üzre baş mütəxəssisdir.( mənbə)

10. “ROBİ.Aİ"

2023-cü ildə yaradılan şirkətin təsisçisi Alen Hovhannisyandır. Sosial mediadan əldə etdiyimiz məlumata görə, layihənin innovasiya tərəfdaşı- “USAID Ermənistan”, investisiya sponsoru- “Freedom Broker Armenia”, əsas texnoloji tərəfdaş- “Team Telecom Armenia”, “DigiTec dostu-Inecobank” QSC, “DigiTec web3” sponsoru- “Fastex”, fintech tərəfdaşı “Ameriabank” QSC, marketplace sponsor- OZON, fintech sponsor- “Fast Bank”, rəqəmsal tərəfdaş- “TaskSensor”dur. (mənbə) 

“Robi AI”, istifadəçilərə yüksək keyfiyyətli yazılı məzmunu səmərəli şəkildə yaratmaqda kömək etmək üçün bir sıra xüsusiyyətlər və imkanlar təklif edən süni intellektlə işləyən məzmunyaratma platformasıdır.

11. “1hero.ai”

2023–cü ildə İrəvanda yaradılan “1hero.ai”-də mesajları oxumaq və idarə etmək üçün ənənəvi interfeys yoxdur. O, müştəri dəstəyi agentləri üçün gündəlik alət kimi nəzərdə tutulmayıb. Bunun əvəzinə, o, nəzarətçilər və ya müştəri xidməti əməliyyatlarına cavabdeh olanlar üçün hazırlanmış süni intellektə əsaslanan müştəri dəstəyi köməkçisi kimi xidmət edir. Bazara çıxarılan məhsul müvafiq olaraq aparıcı e-ticarət platforması və e-poçt xidməti təminatçısı olan “Shopify” və “Gmail” ilə mükəmməl inteqrasiya edir. Bu qərar, süni intellekt chatbotlarının və özünəxidmət botlarının artması fonunda belə e-poçtun dominant rabitə kanalı olaraq qalması ilə şərtlənir. Əslində, 1hero.ai intuitivdir, insan dostudur, quraşdırmaq asandır və 24/7 çoxdilli dəstəyə zəmanət verir.

Şirkətin dərhal xidmət edilə bilən bazarı (SOM) 18 milyon dollar təşkil edir və bu, “Gorgias”, “Richpanel” və “Re:amaze” kimi yalnız üç əsas oyunçunun birgə gəlirlərini əks etdirir. Sektorun potensialını vurğulamaq üçün nəzərə alın ki, “Tidio – AI” müştəri dəstəyi aləti, yeni iştirakçı, cəmi bir il əvvəl 25 milyon dollar maliyyə ilə təmin edib. Nəticə etibarilə, 1hero.ai qabaqcıl koqnitiv süni intellekt texnologiyasının arxasında dayanaraq, investisiya perspektivi kimi ortaya çıxır və e-ticarət sektoruna diqqət yetirməklə investorlara 6 trilyon dollarlıq qlobal e-ticarət bazarında pay verir.

Şirkətin təsisçisi Robert Mkrtçyandır. R.Mkrtıçyan hazırda “FiRA DAO”-nun təsisçisi və rəhbəri kimi fəaliyyət göstərir.

12. “Wearify.ai”

2021-ci ildə İrəvanda yaradılan “Wearify” 3D/AR virtual təchizat otaqları təklif etməklə lüks brendlər üçün onlayn alış-veriş təcrübəsini dəyişdirir. Şirkət öz missiyasını lüks brendlərə rəqəmsal rəvanlığı və cəlbedici, fərdiləşdirilmiş təcrübə tələbi ilə tanınan demoqrafik olan “Gen Z”-nin inkişaf edən üstünlüklərinə uyğunlaşmaqda kömək etmək olduğunu bildirir. Yüksək qiymətli məhsullarla alıcılar tez-tez onlayn impulsiv qərarlar verməkdən çəkinirlər və bu, bu əsas auditoriyanı tutmaq və saxlamaqda çətinliklərə səbəb olur. “Wearify”-in həlli, dəqiq və real uyğunlaşdırma texnologiyası sayəsində nəinki müştəri cəlbini 200% artıran, həm də geri qaytarma dərəcələrini əhəmiyyətli dərəcədə azaldan interaktiv uyğunlaşdırma təcrübəsi təmin etməklə bu problemi birbaşa həll etməkdir.

Platforma artıq dörd geyim markası ilə əməkdaşlıq qurub. Bundan əlavə, “Wearify” Ermənistanda “Alexander Wang”, “Moncler” və “Mackage” kimi yüksək səviyyəli lüks brendlərlə işləmək üçün tanınan aparıcı istehsalçı “Lorens NYC” ilə strateji tərəfdaşlıq da yaradıb.

Qeyd edək ki, layihə Ermənistan Respublikası Yüksək texnologiyalar nazirliyinin və Göyçə gölünün sahilində ABŞ-nin USAİD təşkilatının dəstəyi ilə keçirilən Sahil Startap Sammitinin maliyyəsi ilə həyata keçirilir.

CEO-su Karine Martirosyandır.

13. “Talk2edit”

“Talk2edit Aİ” platformasının təsisçisi Varuzhan Baqdasaryan Politexnik İnstitutunun aspirantıdır. Onun yaratdığı “Talk2edit” platforması avtomatik erməni nitqinin tanınması sistemini təklif edir. Bu, erməni nitqinin transkripsiya edilməsi üçün ilk sistemlərdən biridir. O, 1 saata qədər audio və ya video klipləri (mp3, WAV, mp4) transkripsiya edə bilir və mikrofonlarla işləyir. Bundan əlavə, bu platformada transkripsiya üçün “YouTube” videolarını yükləmək mümkündür.

Bu platforma avtomatik nitqin tanınması və qrammatika və orfoqrafiya korreksiyasını sınaqdan keçirməyə imkan verir. Hal-hazırda, modeldə təxminən 8,5% səhv nisbəti var, yəni 100 sözdən 8,5-i proqnozlaşdırılır və səhv transkripsiya edilir. Baqdasaryan deyir ki, tezliklə hazırlayacaqları model bu səhvləri minimuma endirməyi hədəfləyir: “Bundan əlavə, biz video subtitrlərin yaradılması üzərində işləyirik”. - deyə V.Baqdasaryan bildirib.

Şirkətin digər həmtəsisçisi Davit Janvelyandır.

14. “Hispeech.ai”

“Hispeech.ai” -nin yaradıcısı Levon Hakhoyan media.am-a verdiyi müsahibədə deyib ki, erməni səs yazılarının transkripsiya və redaktə edilməsi, audio və video kliplərdən bəzi hissələrin çıxarılması və qısaldılması hazırda əl ilə həyata keçirilir ki, bu da kifayət qədər vaxt aparır: “Bizim alətimiz olan hispeech․ai bir ildən çoxdur ki, inkişaf etdirilir.

15. “PB&J.Ai”

“PB&J” texnologiya mütəxəssisləri üçün nəzərdə tutulmuş süni intellektlə işləyən şəxsi brendinq platformasıdır. O, istifadəçilərə məzmun yaratmaq, planlaşdırmanı asanlaşdırmaq, redaktə etmək və “LinkedIn”-də yerləşdirməklə unikal şəxsi brend yaratmağa kömək edir. Platforma, strateji və təsirli onlayn mövcudluğu təmin edərək, istifadəçilərə sənaye, iş stajı, məqsədlər, ton və məzmun sütunlarına uyğun olaraq markalarını qurmağa istiqamət verir.

2024-cü ildə İrəvanda yaradılan şirkətin təsisçisi süni intellekt sahəsində çalışanların yaxından tanıdığı mubert.com, coinstat.app adlı süni intellekt portallarının sosial media üzrə layihə rəhbəri kimi çalışan Nina Baqdasaryandır.

16. “Grocera.ai”

"Grocera.ai" yalnız ərzaq sənayesinə müvafiq trafik və gəlir gətirmir, həmçinin o, AI-aşpaz aləti vasitəsilə aşağı səbət ölçüsünü və tez xarab olan inventar idarəetməsini və ya qida tullantılarını nəzərdən keçirir. İstifadəçilər üçün gündəlik yeməkləri sadələşdirərkən, qida tullantılarını demək olar ki, sıfıra endirir. 

Qeyd edək ki, şirkətin təsisçisi Ukraynanın Xarkov şəhərində Olesia Honchara küç.2 unvanında qeydiyyatda olan “Globaldev Group” adlı şirkətin təsisçisi olan Rafi Baqiyan adlı startap istehsalçısıdır.

17. “HireBee.ai”

“HireBee”, vakansiyanın yerləşdirilməsindən və paylanmasından tutmuş yeni işçilərin şirkətə uğurla daxil edilməsinə qədər istedadların əldə edilməsinin bütün dəyər zəncirini əhatə edən tam “SaaS” (Software-as-a-service) həllidir. Şirkət haqqında məlumatlardan öyrənirik ki, “HireBee”-ni orta SMB-nin ehtiyac duyduğu yeganə işə qəbul proqramı kimi sayta yerləşdirirlər və məlumat mübadiləsi üçün şirkətin mövcud personal idarəetmə proqramı ilə inteqrasiya vasitəsilə daha geniş miqyaslı funksionallığı təmin edirlər.

“HrieBee”, işə qəbuldan keçməyə hazır olan ilk 5 namizədi 72 saat ərzində əldə etmək, yoxlamaq və filtrləmək üçün şirkətin performans məlumatlarına (mənbə kanalının effektivliyi, kirayə haqqı, işə götürülmə vaxtı, işə götürülmənin keyfiyyəti və ən əsası köhnəlmə) proqnozlaşdırıcı kəşfiyyat tətbiq edir.

KOBİ-lər üçün istedadların əldə edilməsi və saxlanmasına gəldikdə, təşkilat daxilində strateji işə götürməni təşviq etmək üçün biznesləri gücləndirmək üçün son seçimi həll variantı kimi qəbul edən şirkət Ermənistan, ABŞ, Böyük Britaniya, Rusiya və Qazaxıstandan gələn, 3 ildən artıqdır ki, birlikdə işləyən, sadəcə 2 həmtəsisçidən ən yüksək nəticə göstərən dərinliyə qədər uzanan coğrafi cəhətdən müxtəlif və yaxşı qurulmuş texnoloji, marketinq və satış mütəxəssisləri komandası kimi fəaliyyət göstərir.

Şirkət bir sıra böyük şirkətlərlə çalışır ki, onlardan bəzilərini sadalayırıq: Picsart, HSBC, Philip Morris, VEON Group, Synopsys, Workfront, Coca-Cola, Nestle, Team Viewer.

Şirkətin həmtəsisçilərindən biri Vahe Avetisyandır ki, magistr təhsilini Fransanın Bordo şəhərində yerləşən Bordo İqtisadiyyat Məktəbində alıb.

18. “Cosmo Kids Inc”

2022-ci ildə yaradılan “CosmoKids Aİ” 2-7 yaşlı uşaqlar üçün fərdi öyrənmə və oyun təcrübəsi təqdim etməklə hər bir uşağın istedadlarını fərdi olaraq kəşf və inkişaf etdirməyə yönəldilib. Süni intellektin köməyi ilə “Cosmo” uşaqların oynayan və öyrənən davranışlarını aşağıdakı kimi xüsusiyyətlərlə təhlil edir: erkən riyaziyyat bacarıqları; məntiqi təfəkkür; problemin həlli; vizual yaradıcılıq; beynin istehsal emal sürəti və onun daha da inkişaf etdirilməsi.

“Cosmo”-da süni intellekt məhsulları və texnoloji arxitektura qətiyyən ayrı-seçkilik etmədən, hətta üçüncü tərəf süni intellektə investiya qoymaq istəyənlərə belə şərait yaradır. Əslində bu onunla əlaqədardır ki, şirkətin quruluş sərmayəsinə əsas qrantı Ermənistan Yüksək Texnologiyalar nazirliyi ayırıb. 

Maşa Qriqoryan “Cosmo”-nun CEO-sudur.

19. VOLO

Proqram təminatı hazırlayan şirkətdir. Onların orta ölçülü komandası İrəvan, Odessa, Dnepr (Ukrayna) və Bervin (ABŞ, Pensilvaniya) şəhərlərində yerləşir. Firma xüsusi proqram təminatı, mobil tətbiq hazırlanması, süni intellekt konsaltinqi və daha çox xidmətlər göstərir. Firma 2006-cı ildə fəaliyyətə başlayıb.

“VOLO”, xüsusi proqram təminatı və mobil tətbiqlərin hazırlanması layihəsi üçün Software-as-a-service (SaaS) şirkəti olan “Skipti” tərəfindən işə götürülüb. Skipti, “VOLO”-nu bir tövsiyə yolu ilə tapıb və yüksək reytinqləri, büdcəyə uyğun qiymətləri və mədəni uyğunluqları səbəbindən seçib. Layihə, “Skipti”-nin həllinin bütün texnoloji aspektlərini, o cümlədən veb əsaslı funksionallığı, “Driver Tətbiqi”nin iOS və Android versiyalarını, mürəkkəb ödəniş emalını və maraqlı tərəflər üçün hesabatlılığı yaratmağı əhatə edirdi. Bu layihə 6-10 işçidən ibarət komanda tərəfindən həyata keçirilib.

“VOLO” –nun baş direktoru Armen Koçaryandır. O, İrəvan Dövlət Universitetində tətbiqi riyaziyyat fakültəsində bakalavr və magistr pillələri üzrə təhsil alıb. Daha sonra ABŞ-də Massaçusets Texnologiya İnstitutunda inkişaf proqramında iştirak edib. O, “Qabaqcıl Texnologiya Müəssisələri Birliyi” adlı assosiasiyanın da prezidentidir. 

Qeyd edək ki, sözügedən qurum həm yerli, həm də beynəlxalq firmalar da daxil olmaqla, Ermənistanda müasir texnologiyalarla fəaliyyət göstərən 200-dən çox yüksək texnologiyalı şirkəti təmsil edir. 

Bu ekosistemin tamamlanması üçün aşağıdakıları da qeyd etmək olar:

“10Web”: Sİ vasitəsilə veb-saytların avtomatik qurulması platforması (Arto Minasyan tərəfindən yaradılıb).

“Sololearn”: Dünyanın ən böyük proqramlaşdırma öyrənmə proqramlarından biridir (İrəvanda qurulub, Sİ ilə fərdiləşdirilmiş dərslər təklif edir).

“HyeID”: Sİ əsaslı rəqəmsal şəxsiyyət və səsvermə sistemləri üzərində işləyən layihədir.

“AIST Global”: Süni İntellekt və ERP sistemlərinin inteqrasiyası üzrə ixtisaslaşmış proqram təminatıdır.

Görünüyü kimi, Ermənistan Sİ sahəsində həm "B2B" (şirkətlər üçün - SuperAnnotate, Cognaize), həm də "B2C" (istifadəçilər üçün - Picsart, Krisp) sektorunda kifayət qədər şaxələnmiş bir şəbəkə qurmağı bacarıb.

Bəs, bu proqramdan yararlanmaq istəyən şəxslər hər hansı məlumat sızması, fərdi məlumatların oğurlanması və digər kiber təhülükəsizlik hadisələri qarşılaşa bilərlərmi? Sadə dillə desək, Sİ alətlərindən həm də “data məlumatların” toplanmasında istifadə olunurmu?

Bəllidir  ki, insanlar təklif edilən istənilən proqramın faydalı olduğunu düşünərək onu həvəslə yükləyir, lakin arxa planda nələrin baş verdiyini görmürlər. Kiber təhlükəsizlik və kəşfiyyat kontekstində yanaşsaq, süni intellekt (Sİ) məhsulları sadəcə alət deyil, həm də nəhəng məlumat toplama sensorlarıdır.

Ermənistan mənşəli Sİ məhsullarından istifadə zamanı Azərbaycanlı istifadəçilər (xüsusilə dövlət sektorunda, hərbi sahədə və ya strateji müəssisələrdə çalışanlar) üçün yarana biləcək kibertəhdidləri aşağıdakı kateqoriyalara bölmək olar:

1. Məlumatların "zəhərlənməsi" və toplanması (Data Mining)

Sİ modelləri işləmək üçün sizin yüklədiyiniz məlumatları (səs, mətn, şəkil) emal edir.

• “Səsli alətlər” (məs. “Krisp”, “Podcastle”): Əgər bu alətlər dövlət əhəmiyyətli gizli iclaslarda istifadə olunarsa, "bulud" (cloud) serverlərinə ötürülən səs yazıları kəşfiyyat məqsədilə analiz edilə bilər.
• “Hüquqi alətlər” (məs. “Harkel.ai”): Strateji müqavilələrin və ya daxili hüquqi sənədlərin bu sistemlərə yüklənməsi həmin sənədlərin məzmununun birbaşa qarşı tərəfin əlinə keçməsi deməkdir.

2. "Metadata" vasitəsilə izləmə

Hətta məlumatın özü şifrələnsə belə, tətbiqlər metadata toplayır:

• İstifadəçinin IP ünvanı (coğrafi yerləşmə).
• İstifadə olunan cihazın növü.
• İstifadə tezliyi və vaxtı.

Bu məlumatlar hədəf seçilmiş şəxslərin (məsələn, yüksək rütbəli məmurların) gündəlik hərəkət trayektoriyasını və iş qrafikini müəyyən etməyə imkan verir.

3. Təchizat zənciri hücumlari (Supply Chain Attacks)

Bu, ən təhlükəli kibertəhdidlərdən biridir. Şirkət (məsələn, “Krisp” və ya “Picsart”) qəsdən zərərli kod yaymaya bilər, lakin onların serverlərinə yerli kəşfiyyat orqanları tərəfindən müdaxilə edilərsə:

• Yenilənmə (update) zamanı proqramın içinə "Backdoor" (arxa qapı) yerləşdirilə bilər.
• Bu da həmin proqramın quraşdırıldığı kompüter və ya telefona tam nəzarət imkanı yaradır.

4. Sİ modellərinin qərəzliliyi (Algorithmic Bias)

Məlumat müharibəsi müstəvisində Sİ modelləri manipulyasiya edilə bilər:

• Məsələn, bir generativ Sİ (mətn yaradan) Azərbaycanın tarixi və ya ərazi bütövlüyü ilə bağlı suallara qərəzli, qarşı tərəfin maraqlarına uyğun cavablar verməyə proqramlaşdırıla bilər.

Nə etməli? (Təhlükəsizlik tövsiyələri)

Münaqişə tərəfi olan ölkələrin istehsal etdiyi proqramlardan istifadə edərkən aşağıdakı qaydalar kritikdir:

• Dövlət və hərbi cihazlarda qadağa: Strateji əhəmiyyətli cihazlarda bu növ proqramların istifadəsi tamamilə məhdudlaşdırılmalıdır.
• Lokal alternativlər: Mümkün olduqsa, açıq kodlu (open-source) və ya neytral ölkələrin məhsullarına üstünlük verilməlidir.
• İcazələrin idarə edilməsi: Mobil tətbiqlərə mikrafon, kamera və qalereya çıxışı yalnız zəruri hallarda verilməlidir.

Xüsusilə nəzərə almaq lazımdır ki, Ermənistanın Yüksək Texnologiyalar Sənayesi Nazirliyi ilə bu startaplar arasındakı sıx əməkdaşlıq (məsələn, yuxarıda qeyd etdiyimiz "Sİ Virtual İnstitut") məlumatların dövlət maraqları üçün istifadə olunma ehtimalını artırır.

Müasir müharibələr artıq təkcə fiziki cəbhədə deyil, həm də informasiya cəbhəsində aparılır. Dövlətin rəqəmsal suverenliyini qorumaq üçün qabaqlayıcı tədbirlərin görülməsi artıq bir seçim deyil, milli təhlükəsizlik tələbidir.

Xarici ölkələrdə, xüsusilə texnoloji və siyasi rəqabətin kəskin olduğu dövlətlərdə bu məsələyə "Sıfır Etibar" (Zero Trust) prinsipi ilə yanaşılır. Budur dünya təcrübəsində tətbiq olunan əsas mexanizmlər:

1. "Qara siyahı" və idxal qadağaları

Bir çox ölkə milli təhlükəsizliyə təhdid yaradan xarici proqram təminatlarını rəsmi şəkildə qadağan edir:

• ABŞ və Çin nümunəsi: ABŞ hökuməti “Huawei” və ZTE avadanlıqlarını, həmçinin dövlət cihazlarında “TikTok”-u qadağan edib. Səbəb isə məlumatların Çin hökumətinə ötürülməsi riskidir.
• Hindistan: 2020-ci ildə sərhəd gərginliyi fonunda Hindistan aralarında “TikTok” və “WeChat”-ın da olduğu 200-dən çox Çin tətbiqini "suverenlik və bütövlüyə təhdid" bəhanəsi ilə bir gecədə blokladı.

2. "Clean Network" (Təmiz Şəbəkə) Proqramı

Bu yanaşma dövlət infrastrukturunun hər hansı bir xarici təhdiddən tamamilə təmizlənməsini nəzərdə tutur:

• Bulud (Cloud) İzolasiyası: Strateji məlumatlar heç vaxt xarici serverlərdə (AWS, Google Cloud və s.) saxlanılmır. Dövlətin özünün "Milli Bulud" sistemi qurulur.
• Audit və Sertifikasiya: Əgər xarici proqramdan istifadə qaçılmazdırsa, həmin şirkət proqramın "Mənbə Kodunu" (Source Code) yerli təhlükəsizlik xidmətlərinə yoxlama üçün təqdim etməlidir.

3. Kiber-gigiyena və Qanunvericilik

İstifadəçilərin (vətəndaşların) maarifləndirilməsi və hüquqi çərçivə:

• Məlumat rezidentliyi: Bir çox ölkə (məsələn, Aİ-nin GDPR qaydaları) tələb edir ki, vətəndaşların fərdi məlumatları ölkə hüdudlarından kənara çıxarılmasın.
• Dövlət məmurlari üçün protokol: Bir çox ölkədə məmurların iş telefonlarına kənar tətbiqlərin (hətta adi oyunların) yüklənməsi texniki olaraq bloklanır.

Rəqəmsal suverenlik və “Alqoritmik Müdafiə”

Ermənistanın son illərdə sürətlə inkişaf etdirdiyi Süni İntellekt ekosistemi göstərir ki, müasir geosiyasi münaqişələr artıq yalnız coğrafi sərhədlərdə deyil, həm də serverlərdə, məlumat bazalarında və alqoritmlərdə aparılır. İrəvanın diaspor kapitalı, beynəlxalq texnoloji nəhənglərlə (NVIDIA, AWS, Mistral AI) qurduğu strateji tərəfdaşlıq və "məlumat fabrikləri" vasitəsilə əldə etdiyi hesablama gücü bu ölkəni regionun "rəqəmsal kəşfiyyat qovşağına" çevirmək məqsədi daşıyır.

Lakin bu texnoloji sıçrayışın qonşu ölkələr, xüsusilə Azərbaycan üçün yaratdığı kiber-təhlükəsizlik riskləri gözardı edilə bilməz. Erməni mənşəli Sİ alətlərinin səs analizi, mətn emalı və maliyyə monitorinqi sahəsindəki geniş tətbiqi fərdi məlumatların oğurlanması, strateji sənədlərin sızdırılması və mürəkkəb "Deepfake" manipulyasiyaları üçün potensial platformalar yaradır.

Azərbaycan üçün rəqəmsal təhlükəsizliyin təmin edilməsi artıq sadəcə texniki proqramların quraşdırılması ilə deyil, həm də xarici proqram təminatı idxalına tənqidi yanaşma, milli Sİ modellərinin (Böyük Dil Modellərinin) inkişafı və vətəndaşlar arasında yüksək "kiber-gigiyena" mədəniyyətinin formalaşdırılması ilə mümkündür. Unutmaq olmaz ki, süni intellekt əsrində məlumatın sahibi olan deyil, həmin məlumatı emal edən alqoritmlərə sahiblənən tərəf strateji üstünlüyü əlində saxlayır. Rəqəmsal suverenlik dövlətin ərazi bütövlüyü qədər toxunulmaz və qorunması vacib olan cəbhədir.