Yapay zeka (YZ), modern çağın en güçlü ekonomik itici gücü olmakla birlikte, çatışma bölgelerinde stratejik bir istihbarat silahı olarak da kullanılmaktadır. Son yıllarda Ermenistan, YZ alanında bölgesel bir merkez haline gelmek için yoğun çaba sarf ediyor ve küresel olarak tanınan birçok girişim ve araç geliştiriyor. Özellikle ses teknolojileri, görsel düzenleme ve YZ altyapısı (veri merkezleri) alanlarında önemli ilerleme kaydeden Ermenistan sadece bir "kullanıcı" değil, aynı zamanda YZ alanında bir "üretici" olma adına çaba sarfetmektedir. Bu ülkenin son yıllarda, özellikle ses işleme, veri etiketleme ve finansal analiz alanlarında hızla geliştirdiği YZ altyapısı, küresel pazarda (büyük finansal akışlar) popülerlik kazanmış, ancak bölge için ciddi siber güvenlik sorularını da beraberinde gündeme getirmiştir. "Firebird AI"dan "AIVI"ye uzanan bu gelişim zinciri, Azerbaycan ve diğer komşu ülkeler için ne gibi riskler taşımaktadır? Bu makale, Ermenistan'daki yapay zeka şirketlerinin faaliyetlerini istihbarat ve kişisel veri güvenliği perspektifinden inceleyecektir.

Bu nedenle, öncelikle Ermenistan'da bu alanda geliştirilen başlıca araçları ve mevcut durumu aşağıdaki gruplara ayrılabiliriz:

1. Küresel alanda popüler araçlar

Ermeni menşeli birçok yapay zeka aracı, uluslararası pazarda liderler arasında yer almaktadır:

Krisp: Yapay zeka kullanarak sesli aramalarda ve video konferanslarda “arka plan gürültüsünü” temizleyen en popüler programlardan biri. 2026 yılı itibariyle, bu araç ses dönüştürme ve canlı transkripsiyon fonksiyonlarıyla daha da geliştirilmiştir.

Picsart: Dünyanın en büyük fotoğraf ve video düzenleme platformlarından biri. İrevan'da kurulmuş ve genel merkezi de bu şehirdedir. Son yıllarda platform çalışmalarına metinden görüntüye dönüştürme, dış boyama ve otomatik nesne kaldırma gibi güçlü yapay zeka araçları eklemiştir.

SuperAnnotate: Yapay zeka modellerini eğitmek için gereken verilerin (görüntüler, videolar, metin) hızlı ve doğru bir şekilde etiketlenmesi için kullanılan bir platform. Tıp, ulaşım ve tarım alanlarında kullanılmaktadır.

Podcastle: Podcast içerik üreticileri için tasarlanmış bir yapay zeka platformu. Sesi metne dönüştürme, metni yapay seslerle okuma ve sesi dijital olarak kopyalama işlevlerine sahiptir.

2. Devlet ve altyapı projeleri (2025–2026)

Ermenistan hükümeti yapay zekayı ekonominin ana fonksiyonel gücü olarak görüyor ve bu yönde büyük ölçekli adımlar atıyor:

Yapay Zeka Veri Fabrikası: 2026 yılında faaliyete geçmesi planlanan ve yaklaşık 500 milyon dolar değerindeki bu proje, bölgedeki en büyük yapay zeka bilgi işlem merkezi olacak. NVIDIA ile ortaklaşa yürütülen proje, binlerce modern GPU (grafik işlemci) ile donatılacak.

Askeri uygulamalar: Addevice gibi yerel şirketler savunma sanayii için yapay zeka araçları geliştiriyor ve hatta Fransız askeri sanayi şirketlerinin de bu teknolojilerle ilgilendiği bildiriliyor.

Yasal süreç: 2026 yılının Nisan ayından itibaren, Ermenistan'daki televizyon kanallarında yapay zeka tarafından üretilen içeriğin zorunlu olarak etiketlenmesine ilişkin bir yasa yürürlüğe girdi.

3. Yapay Zeka Araştırma Merkezleri

Bu ülkede yapay zeka ekosistemini destekleyen bilimsel temeller bulunmaktadır:

Yandex ve NVIDIA: Her iki dev şirketin de İrevan'da büyük ofisleri ve yapay zeka araştırma laboratuvarları bulunmaktadır.

YSU (İrevan Devlet Üniversitesi) ve AUA (Ermenistan Amerikan Üniversitesi): Bu üniversiteler yapay zeka alanında yüksek lisans programları ve uzman yetiştirmek için özel laboratuvar programları sunmaktadır.

Firebird AI ve 500 Milyon Dolarlık Yatırım

Merkezi San Francisco'da bulunan ve Razmig Hovagimian tarafından yönetilen Firebird AI, bu projenin esas gücüdür.

Raporlara göre, bu mega projenin ikinci aşamasında yatırımın 4 milyar dolara çıkarılması ve 50.000 NVIDIA GPU'nun (grafik işlemci) ülkeye getirilmesi planlanmaktadır. 

Bu, Ermenistan'ı dünyanın en büyük yapay zeka işlem gücüne sahip ülkelerinden biri haline getirebilir. "Veri Fabrikası" Ermenistan'ın Hrazdan şehrinde (Kotayk İli) inşa edilmektedir.

Afeyan Ermenistan Girişimleri (AIFA), projenin ana kurucu yatırımcısıdır. Afeyan'ın Moderna ile olan büyük finansal kaynakları ve biyoteknoloji alanındaki deneyimi, bu yapay zeka fabrikasının biyoloji, ilaç ve robotik alanlarında da kullanılacağını göstermektedir. Nubar Afeyan ayrıca projede stratejik danışman ve ortak olarak da görev yapmaktadır.

NVIDIA ve ABD İhracat İzni

Projenin en önemli noktalarından biri, ABD hükümetinden alınan özel izindir.

2025 yılının sonlarında, ABD Ticaret Bakanlığı, Firebird'e son teknoloji NVIDIA Blackwell (GB300) çiplerini Ermenistan'a ihraç etme lisansını vermesine izin verdi. 

İlk aşamada 6.144 adet Blackwell GPU, ikinci aşamadaysa ek olarak 41.000 adet daha GPU teslim edilecek. Bu ABD izni, Ermenistan'ı Suudi Arabistan ve BAE gibi ülkelerle aynı güç olanağına taşıyor (bu ülkelere de aynı tarihlerde benzer lisanslar verilmişti).

"Caucasus Business Journal" ın analizine göre, bu teknoloji transferi Ermenistan'ın Azerbaycan ile "teknolojik eşitlik" kurma girişiminin bir parçası.

Tanınmış Dell Technologies, sunucu ve ekipmanların ana tedarikçisi konumunda.

Fabrikanın Hrazdan'da ("Hrazdan Enerji Merkezi") inşa edilmesinin nedeni, orada bulunan Termik Santral (Termik Enerji Santrali) ve büyük enerji altyapısıdır; zira bu tür sistem entegrasyonu merkezleri 100 megavattan fazla elektriğe ihtiyaç duymaktadır.

Bu merkez, yalnızca Ermenistan'a değil, aynı zamanda küresel şirketlere de "bulut" sistem entegrasyonu hizmetleri satmayı planlıyor; bu da ülkenin ekonomisinin BT'ye olan bağımlılığını daha da artıracaktır.

"Sanal Yapay Zeka Enstitüsü"

Ermenistan'ın dijital dönüşüm stratejisinin en önemli bağlantılarından biri olan bu kuruluş 2025 yılının Temmuz ayında duyuruldu ve 2026 yılının başından itibaren aktif aşamaya geçti.

Bu Enstitünün faaliyetleri ve ortaklıkları hakkında bazı detaylar:

1. "Mistral AI" ve "AWS" ile Ortaklık

Bu ortaklık tesadüfen seçilmedi. "Mistral AI" (Fransa), şu anda üretken yapay zeka alanında Amerika Birleşik Devletleri'nin egemenliğine karşı duran en güçlü Avrupa alternatiflerinden birisi olarak kabul ediliyor.

Mistral AI: Ermenistan'a "açık ağırlıklı" modellerini sağlıyorlar. Bu, Ermeni araştırmacıların modelin iç mimarisini anlamalarına ve yerel ihtiyaçlara uyarlamalarına (örneğin, Ermenice diline göre optimizasyon) olanak tanıyor.

AWS (Amazon Web Services): Yapay zeka modellerini eğitmek için büyük bir işlem gücü gerekiyor. AWS, bu enstitünün katılımcılarına devlet desteğiyle pahalı sunucu maliyetlerini karşılamalarına olanak tanıyan sübvansiyonlu "Bulut Kredileri" sağlıyor.

2. Firebird AI ile Entegrasyon

500 milyon dolarlık "YZ Veri Fabrikası" (Firebird AI & NVIDIA) ile bu "YZ Sanal Enstitüsü" arasında doğrudan bir bağlantı bulunmaktadır. Planlara göre, 2027'den itibaren "YZ Sanal Enstitüsü" katılımcıları artık harici bulut hizmetlerine (AWS) bağımlı olmayacak, Ermenistan'da bulunan "Firebird AI"nin bilgi işlem kaynaklarına doğrudan erişebilecekler.

2026 yılının Nisan ayından itibaren enstitü çerçevesinde aşağıdaki özel adımlar atılmaktadır:

Başvuru alımı: Düzinelerce bilimsel grup ve girişim, enstitünün resmi portalı gov.am üzerinden kayıt yaptırmıştır.

Vatandaş-Yapay Zeka Diyaloğu: Ermenistan hükümeti, 2026 yılı sonuna kadar bu enstitü temelinde kamu hizmetleri için bir Yapay Zeka platformu (Chatbot sistemi) oluşturmayı planlıyor.

Finansman Mekanizması: Seçilen girişimlerin kullandığı AWS kaynaklarının maliyeti, Ermenistan Yüksek Teknoloji Sanayi Bakanlığı tarafından doğrudan sübvanse ediliyor.

"Yapay Zeka Sanal Enstitüsü" modeli, Ermenistan'ın AWS ve Mistral AI kaynaklarıyla bir "beyin merkezi" oluşturmasına ve fiziksel altyapı ("Firebird AI" fabrikası) tamamen hazır olana kadar personel eğitimini hızlandırmasına olanak tanıyor.

Aşağıdaki liste, Ermenistan'ın (ve bazı küresel merkezlerin) siber tehdit ekosisteminde faaliyet gösteren ve her birinin farklı bir "belirli pazar payına" sahip şirketlerden oluşmaktadır. Liste, hem milyar dolarlık "unicorn" şirketleri, aynı zamanda belirli sektör sorunlarını çözen yeni girişimleri içermektedir.

Tanınmış Markalar

Picsart: Ermenistan kökenli en başarılı küresel şirket. Yapay zekayı fotoğraf ve video düzenlemeye entegre ediyor. Üretken yapay zeka (metinle görüntü oluşturma) ve otomatik arka plan kaldırma gibi araçlarla dünya çapında 150 milyondan fazla aktif kullanıcısı bulunmaktadır.

VOLO: Öncelikle dış kaynak kullanımı ve yapay zekaya odaklanan bir yazılım şirketi. Kurumsal işletmeler için özel yapay zeka çözümleri, büyük veri analitiği ve bulut altyapısı geliştiriyorlar.

Finansal ve endüstriyel yapay zeka araçları

Cognaize.ai: Finans sektörü için belge otomasyonunda uzmanlaşmış bir şirket. Yapay zeka kullanarak karmaşık finansal belgelerden (bilançolar, analitik raporlar) veri çıkarır ve yapılandırır. 2023 yılında 18-20 milyon dolar yatırım aldı.

Grocera.ai: Tarım ve gıda tedarik zinciri için yapay zeka çözümleri sunuyor. Amaç, perakende satış noktalarında envanter yönetimini optimize etmektir.

Ses, Konuşma ve Müşteri Hizmetleri

Hispeech.ai: Ermenice için özel bir ses-metin (VTT) teknolojisi. Ermenice konuşmayı yüksek doğrulukla metne dönüştürür ve altyazı oluşturur.

1hero.ai: E-ticaret için otonom bir müşteri hizmetleri temsilcisi. Çok dilli desteğe sahiptir ve müşterilerin sorularına ve e-postalarına otomatik olarak yanıt verir.

Talk2edit: Video düzenlemeyi basitleştirmek için yapay zeka kullanır. Bir videoyu sanki bir metin belgesiymiş gibi düzenlemenizi sağlar (bir kelime silindiğinde, ilgili video bölümü de silinir).

Eğitim, Tıp ve Güvenlik

Cosmo Kids Inc: Çocuklar için yapay zeka tabanlı oyunlaştırılmış bir eğitim platformu. Her çocuğun güçlü ve zayıf yönlerine göre uyarlanmış kişiselleştirilmiş bir müfredat sunar.

FiveBrane: Tıbbi görüntüleme (radyoloji vb.) için bir yapay zeka platformu. Doktorların teşhis koymasına yardımcı olacak analitik araçlar sağlamaktadır.

PB&J.Ai (PB&J TV): Anaokulları ve okullar için bir güvenlik sistemi. Yapay zeka kullanarak sınıfta bir çocuğun yalnız bırakılıp bırakılmadığını, öğretmen-öğrenci oranını ve bilinmeyen araçları izler.

Diğer girişimler

StarsHunt AI: İş görüşmelerine hazırlık için bir yapay zeka platformu. Adaylarla sesli “deneme görüşmeleri” yapar ve cevaplarını analiz eder.

HireBee.ai: İşe alım sürecini otomatikleştiren bir platform. Yapay zeka kullanarak adayları filtreler ve ilanları yönetir.

Wearify.ai: Yapay zeka aracılığıyla giysilerin dijital görselleştirilmesi ve kişiselleştirilmesi üzerinde çalışır.

ROBI.AI: Tarım için yapay zeka ve robotik çözümler geliştirir (çim biçme, ilaçlama vb. için otonom robotlar).

Ermeni ekosisteminde önemli rol oynayan birkaç yapay zeka şirketini de listeye ekleyebiliriz:

Krisp: Sesli aramalardaki gürültüyü temizleyen bir araç;

SuperAnnotate: Yapay zeka modellerini eğitmek için görüntülerin etiketlenmesine yönelik küresel bir platform;

Expper Technologies (Robin Robot): Hastanelerdeki çocuklarla iletişim kuran yapay zeka tabanlı duygusal bir robotun yaratıcısı.

Bu şirketlerin tamamının Ermeni kökenli teknoloji projeleri olduğunu tekrar belirtmekte fayda var. Merkezleri genellikle Amerika Birleşik Devletleri'ne (çoğunlukla Silikon Vadisi'ne) kayıtlı olsa bile, kurucuları Ermenidir ve ana mühendislik/araştırma ekipleri İrevan'da faaliyet göstermektedir.

Şimdi, Azerbaycanlı (Türk) kullanıcıların yapay zeka araçlarını kullanırken özellikle dikkat etmesi gereken bir konuya değinelim.

Peki, bu programdan yararlanmak isteyenler veri sızıntısı, kişisel veri hırsızlığı ve diğer siber güvenlik olaylarıyla karşılaşabilir mi? Basitçe söylemek gerekirse, yapay zeka araçları “veri” toplamak için de kullanılıyor mu?

İnsanların, faydalı olduğunu düşünerek önerilen her programı hevesle indirdikleri, ancak arka planda neler olup bittiğini görmedikleri açıktır. Siber güvenlik ve istihbarat bağlamında ele alındığında, yapay zeka (YZ) ürünleri sadece araç değil, aynı zamanda devasa veri toplama sensörleridir.

Azerbaycanlı (Türk) kullanıcılar (özellikle kamu sektöründe, orduda veya stratejik işletmelerde çalışanlar) için Ermeni menşeli YZ ürünlerinin kullanımından kaynaklanabilecek siber tehditler şu kategorilere ayrılabilir:

1. Veri “zehirleme” ve toplama (Veri Madenciliği)

YZ modelleri, çalışma için yüklediğiniz verileri (ses, metin, görüntüler) işler.

“Ses araçları” (örneğin “Krisp”, “Podcastle”): Bu araçlar devlet önemi taşıyan gizli toplantılarda kullanılırsa, “bulut” sunucularına iletilen ses kayıtları istihbarat amacıyla analiz edilebilir.

1. “Yasal araçlar” (örneğin “Harkel.ai”): Stratejik sözleşmelerin veya şirket içi yasal belgelerin bu sistemlere yüklenmesi, bu belgelerin içeriğinin doğrudan diğer tarafın eline geçmesi anlamına gelir.

2. “Meta veri” yoluyla izleme

Verilerin kendisi şifrelenmiş olsa bile, uygulamalar meta veri toplar:

Kullanıcının IP adresi (coğrafi konum).

Kullanılan cihaz türü.

Kullanım sıklığı ve zamanı.

Bu veriler, hedef alınan kişilerin (örneğin üst düzey yetkililer) günlük hareket rotasını ve çalışma programını belirlememizi sağlar.

3. Tedarik Zinciri Saldırıları

Bu, en tehlikeli siber tehditlerden biridir. Bir şirket (örneğin “Krisp” veya “Picsart”) kasıtlı olarak kötü amaçlı kod yayınlamayabilir, ancak sunucuları yerel istihbarat teşkilatları tarafından ele geçirilirse:

Bir güncelleme sırasında programa bir “arka kapı” yerleştirilebilir.

Bu da programın yüklü olduğu bilgisayar veya telefon üzerinde tam kontrol imkanı yaratır.

4. Yapay Zeka Modellerinin Algoritmik Önyargısı

Yapay zeka modelleri, enformasyon savaşı bağlamında manipüle edilebilir:

Örneğin, üretken bir yapay zeka (metin üreteci), Azerbaycan'ın tarihi veya toprak bütünlüğü hakkındaki sorulara, karşı tarafın çıkarları doğrultusunda önyargılı cevaplar verecek şekilde programlanabilir.

Neler yapılmalı? (Güvenlik önerileri)

Çatışmanın tarafları olan ülkeler tarafından üretilen programları kullanırken aşağıdaki kurallar kritik öneme sahiptir:

Devlet ve askeri cihazlarda kısıtlamalar: Bu tür programların stratejik öneme sahip cihazlarda kullanımı tamamen kısıtlanmalıdır.

Yerel alternatifler: Mümkünse, açık kaynaklı veya tarafsız ülke ürünleri tercih edilmelidir.

İzin yönetimi: Mobil uygulamalara mikrofon, kamera ve galeriye yalnızca gerektiğinde erişim izni verilmelidir.

Özellikle Ermenistan Yüksek Teknoloji Sanayi Bakanlığı ile bu girişimler (örneğin, yukarıda bahsedilen "YZ Sanal Enstitüsü") arasındaki yakın işbirliğinin, verilerin devlet çıkarları doğrultusunda kullanılma olasılığını artırdığını belirtmek önemlidir.

Modern savaşlar artık sadece fiziksel cephede değil, enformasyon cephesinde de veriliyor. Devletin dijital egemenliğini korumak için önleyici tedbirler almak artık bir seçenek değil, ulusal güvenlik gerekliliğidir.

Yabancı ülkelerde, özellikle teknolojik ve siyasi rekabetin şiddetli olduğu ülkelerde, bu konuya "Sıfır Güven" ilkesi kullanılarak yaklaşılıyor. İşte dünya pratiğinde kullanılan başlıca mekanizmalar:

1. "Kara Liste" ve ithalat yasakları

Birçok ülke, ulusal güvenliğe tehdit oluşturan yabancı yazılımları resmi olarak yasaklıyor:

ABD ve Çin örneği: ABD hükümeti, Huawei ve ZTE ekipmanlarının yanı sıra devlet cihazlarında TikTok'u yasakladı. Bunun nedeni, verilerin Çin hükümetine aktarılma riskidir.

Hindistan: 2020 yılında, sınır gerilimleri sırasında Hindistan, "egemenliğe ve bütünlüğe yönelik tehditler" gerekçesiyle TikTok ve WeChat dahil olmak üzere 200'den fazla Çin uygulamasını bir gecede engelledi.

2. "Temiz Ağ" Programı

Bu yaklaşım, devlet altyapısını her türlü dış tehditten tamamen temizlemeyi içerir:

Bulut İzolasyonu: Stratejik veriler asla harici sunucularda (AWS, Google Cloud, vb.) saklanmaz. Devletin kendi "Ulusal Bulut" sistemi oluşturulmaktadır.

Denetim ve Sertifikasyon: Harici yazılım kullanımı kaçınılmazsa, şirket yazılımın "Kaynak Kodunu" yerel güvenlik servislerine inceleme için sunmak zorıundadır.

3. Siber Hijyen ve Mevzuat

Kullanıcıların (vatandaşların) eğitimi ve yasal çerçeve:

Veri yerleşimi: Birçok ülke (örneğin AB GDPR düzenlemeleri), vatandaşların kişisel verilerinin ülke sınırları dışına aktarılmamasını şart koşmaktadır.

Kamu görevlileri için protokol: Birçok ülkede, yetkililerin iş telefonlarına üçüncü taraf uygulamaları (hatta normal oyunlar bile) indirmeleri teknik olarak engellenmiştir.

Dijital Egemenlik ve “Algoritmik Savunma”

Ermenistan'ın son yıllarda hızla gelişen Yapay Zeka ekosistemi, modern jeopolitik çatışmaların artık sadece coğrafi sınırlarda değil, sunucularda, veri tabanlarında ve algoritmalarda da yürütüldüğünü göstermektedir. İrevan'ın diaspora başkenti, uluslararası teknoloji devleriyle (NVIDIA, AWS, Mistral AI) stratejik ortaklıkları ve “veri fabrikaları” aracılığıyla elde ettiği işlem gücü, bu ülkeyi bölgenin “dijital zeka merkezi” haline getirmeyi amaçlamaktadır.

Ancak, bu teknolojik atılımın komşu ülkeler, özellikle Azerbaycan için yarattığı siber güvenlik riskleri göz ardı edilemez. Ses analizi, metin işleme ve finansal izleme alanlarında Ermeni kökenli yapay zeka araçlarının yaygın kullanımı, kişisel verilerin çalınması, stratejik belgelerin sızdırılması ve gelişmiş “Deepfake” manipülasyonları için potansiyel platformlar oluşturmaktadır.

Azerbaycan'da dijital güvenliğin sağlanması artık sadece teknik programların kurulmasıyla değil, yabancı yazılımların ithalatına eleştirel bir yaklaşımla, ulusal yapay zeka modellerinin (Büyük Dil Modelleri) geliştirilmesiyle ve vatandaşlar arasında yüksek bir "siber hijyen" kültürünün oluşturulmasıyla da mümkün. Yapay zeka çağında stratejik avantajı elinde bulunduranın bilgiye sahip olan taraf değil, o bilgiyi işleyen algoritmalara sahip olan taraf olduğu unutulmamalıdır. Dijital egemenlik, devletin toprak bütünlüğü kadar dokunulmaz bir cephedir ve korunmalıdır.