İranın İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusuna (SEPAH/İİRK) bağlı media orqanları Hürmüz boğazını təkcə neft və enerji daşımacılığı üçün deyil, qlobal internet trafiki baxımından da strateji “nəzarət məntəqəsinə” çevirmək təklifi irəli sürürlər.
“The Times of Israel” “İran dövlət mediası beynəlxalq şirkətlərdən Hürmüz boğazındakı fiber-optik kabellərdən istifadəyə görə rüsum tələb olunmasını təklif edir” başlıqlı məqaləsində müxalif “Iran International” agentliyinə istinadən xəbər verib ki, SEPAH-a bağlı media “Hürmüz boğazındakı sualtı internet kabellərinə görə rüsum tələb edir”.
İran mediası “Google”, “Meta”, “Microsoft” və “Amazon” kimi beynəlxalq texnologiya nəhənglərinin bu kabellər vasitəsilə keçən data axını və maliyyə əməliyyatlarına görə İrana illik tranzit rüsumları və vergilər ödəməli olduğunu bildirir. Çünki kabellər vasitəsilə hər gün trilyonlarla dollar dəyərində maliyyə əməliyyatları həyata keçirilir.
İran tərəfi iddia edir ki, boğazın ən dar hissəsində ərazi suları Omanla kəsişsə də, kabellər İranın sualtı suveren ərazisindən keçir və buna görə də icazəsiz fəaliyyət “sualtı torpaqların işğalı” kimi qiymətləndirilməlidir.
Bu təkliflər boğazı “qanuni var-dövlət yaradan strateji mərkəz”ə çevirmək kimi təqdim olunur. "Fars agentliyi" isə onu “gizli magistral” adlandıraraq, icazə və ödəniş mexanizmi yaratmaqdan danışır.
Bu mövqe aprel ayında "Tasnim agentliyi"nin Körfəz ətrafındakı kabelləri xəritələşdirdiyi və xüsusilə cənubdakı Körfəz ölkələrinin internetinin böyük ölçüdə bu kabellərdən asılı olduğunu vurğuladığı reportajın davamıdır. İran mediası kabelləri potensial təzyiq vasitəsi kimi görür.
Planda həmçinin kabellərin təmiri və texniki xidmətinin tamamilə İran şirkətlərinə verilməsi, eləcə də texnologiya şirkətlərinin regionda İran qanunlarına uyğun fəaliyyət göstərməyə məcbur edilməsi nəzərdə tutulur (wionews).
Ekspertlər xəbərdarlıq edirlər ki, bu addım və ya kabellərə yarana biləcək hər hansı fiziki təhlükə Avropa, Asiya və Yaxın Şərq arasında qlobal internetin kəsilməsinə, bank sistemlərinin iflic olmasına və rəqəmsal iqtisadiyyata milyardlarla dollar ziyan dəyməsinə səbəb ola bilər.
Faktyoxla bu iddianı xarici mənbələrə istinadən araşdırıb.
Hormuz boğazından keçən sualtı internet kabellərinin texniki detalları
Material və quruluş: Kabellər fiber-optikdir. İçərisində insan tükündən nazik (təxminən 0,25 mm) şüşə liflər yerləşir. Bu liflər lazer işığı ilə məlumat (işıq impulsları) ötürür. Xarici qoruyucu qatlar polietilen, polikarbonat, polad tel, mis və bəzən neylondan hazırlanır. Bəzi kabellərdə xarici zərbələrə (məsələn, köpəkbalığı dişləməsinə) qarşı əlavə polad qat olur. Dərin sularda kabellər sadəcə dəniz dibinə qoyulur, dayaz ərazilərdə (Hürmüz kimi) isə torpağa basdırılır. wired
Ötürmə qabiliyyəti. Müasir kabellər terabit/saniyə (Tbps) səviyyəsində işləyir. Bir kabel yüz milyonlarla insanın internet trafikini daşıya bilir. Dünyadakı internet trafikin təxminən 99%-i sualtı kabellərlə ötürülür (Reuters).
Hürmüz boğazı dayazdır (bəzi yerlərdə 50-100 metr). Boğazın dar hissəsində kabellər sıx toplaşdığı üçün təsadüfi zədələnmə riski yüksəkdir.
Mənbələrə görə boğazdan və ya yaxınlığından 7-17 kabel keçir. Əsas sistemlər aşağıdakılardır reuters
- AAE-1 (Asia-Africa-Europe 1) — Cənub-Şərqi Asiya → Körfəz → Misir → Avropa;
- FALCON (Tata Communications) — Hindistan/Sri Lanka → Körfəz ölkələri → Sudan/Misir;
- Gulf Bridge International (GBI) — Körfəz ölkələrini (İran daxil) birləşdirir;
- TGN-Gulf (Tata) və digər Körfəz sistemləri;
- SEA-ME-WE seriyası (bəzi uzantıları), EPEG və s.
Bu kabellər Avropa ilə Asiya arasında trafikin böyük hissəsini və Körfəz ölkələrinin (BƏƏ, Səudiyyə, Qətər və s.) əsas beynəlxalq internet bağlantısını təmin edir.
Zəif nöqtələr
- Kabellərin sıx yerləşməsi;
- Gəmi lövbəri, balıqçılıq və təsadüfi zədələnmə riski;
- Təmirin mürəkkəbliyi: xüsusi gəmilər (cable repair ships) tələb olunur, proses 7-30 gün çəkə bilir. Hürmüzda icazə və təhlükəsizlik problemləri təmiri daha da çətinləşdirir.
Tam kəsilmə baş versə belə, qlobal internet tamamilə dayanmayacaq. Quru xətlər (Səudiyyə vasitəsilə), Qırmızı dəniz marşrutları və peyk əlaqəsi (məsələn, Starlink) kömək edə bilər, lakin sürət və tutum əhəmiyyətli dərəcədə düşəcək.
Kabellər beynəlxalq konsorsiumlara (Tata, Orange, Etisalat, Ooredoo, STC və s.) məxsusdur. Əksər kabellər praktiki olaraq Oman sularından keçir.
İddiaların araşdırılması
Medianın iddiaları əsasən doğrudur. 2026-cı ilin may ayında SEPAH-a yaxın Tasnim və Fars agentlikləri Hürmüz boğazından keçən sualtı fiber-optik kabellərə nəzarət, onlardan ödəniş (tolls/licensing fees) tələb edilməsi və təmir işlərinin İran şirkətlərinə verilməsi təkliflərini açıq şəkildə irəli sürüblər.
Kabellər strateji əhəmiyyət daşıyır və dayaz sularda cəmləşib. Lakin “qlobal trafikin 15-30%-i” kimi bəzi iddialar şişirdilmişdir. Hürmüz spesifik olaraq qlobal trafikin kiçik faizini təşkil edir, Qırmızı dəniz kabelləri daha kritik qlobal marşrutlardır.
Mümkün təsirlər
Körfəz ölkələrində (xüsusilə BƏƏ və Səudiyyədə) internet yavaşlaması, bank sistemləri, bulud xidmətləri və rəqəmsal iqtisadiyyatda ciddi problemlər yarana bilər. Qlobal səviyyədə isə əsasən gecikmə və qiymət artımı müşahidə olunar, amma “dünya internetinin kəsilməsi” iddiası əhəmiyyətli dərəcədə şişirdilmişdir. reuters
Nəticə: Xəbər əsasən doğrudur. İran bu istiqamətdə planlar və təhdidlər irəli sürür və kabellər həqiqətən strateji önəm daşıyır. Bu, daha çox geosiyasi təzyiq vasitəsi kimi görünür. Ən böyük risk Körfəz regionu və ona bağlı iqtisadiyyatlar üçündür.
