Ozempic, Wegovy, Mounjaro və Zepbound son bir neçə ildə çəki azaltmaq üçün ən çox müzakirə olunan preparatlardan birinə çevrilib. Bir vaxtlar onlar haqqında əsasən şəkərli diabet xəstələri və həkimlər bilirdilərsə, bu gün həmin preparatlar sosial şəbəkələrdə müzakirə olunur, insanlar onları bir-birlərinə tövsiyə edir və çox vaxt demək olar ki, kosmetik prosedur kimi qəbul edirlər. “Arıqlamaq üçün iynə” ifadəsi elə səslənir ki, söhbət bir neçə artıq kiloqramdan qurtulmağın sadə üsulundan gedir. Lakin əslində bu preparatların arxasında orqanizmə təsirin mürəkkəb sistemi dayanır. Onlar ilkin olaraq nə üçün yaradılmışdı, niyə həqiqətən arıqlamağa kömək edirlər, kimlərə təyin olunur və hansı risklər mövcuddur? Miflər və reklam vədləri olmadan araşdırırıq.

İlk növbədə adları dəqiqləşdirmək lazımdır. Bu gün “Ozempic” sözü ilə GLP-1 hormonları sisteminə təsir edən demək olar ki, bütün preparatlar adlandırılır. Lakin bunlar müxtəlif təsiredici maddələrə, göstərişlərə və istifadə rejimlərinə malik fərqli dərmanlardır.

Ozempic semaqlutid ehtiva edir və 2-ci tip şəkərli diabetin müalicəsi üçün nəzərdə tutulub. Bədən çəkisinə nəzarət üçün isə eyni təsiredici maddəyə malik başqa bir preparatdan – Wegovy-dən istifadə olunur. Onun müəyyən şərtlər daxilində piylənmə və artıq çəkinin müalicəsi üçün ayrıca qeydiyyatdan keçmiş göstərişi var.

Mounjaro isə artıq başqa təsiredici maddə – tirzepatid ehtiva edir. O, eyni anda iki hormonal sistemə – GIP və GLP-1-ə təsir göstərir. Avropa İttifaqında Mounjaro həm 2-ci tip diabet zamanı, həm də piylənməsi və ya artıq çəkisi olan, bununla əlaqəli xəstəlikləri mövcud olan böyüklərdə çəkiyə nəzarət üçün istifadə edilir. ABŞ-da çəkiyə nəzarət üçün tirzepatid Zepbound adı altında buraxılır.

Bu qrupa təsiredici maddəsi liraglutid olan Saxenda da daxildir. Beləliklə, “arıqlamaq üçün iynələr” bir dərman deyil, iştahanın və maddələr mübadiləsinin tənzimlənməsi mexanizmlərinə təsir edən bütöv bir preparatlar qrupudur.

Bəs insan niyə bunlardan arıqlayır?

GLP-1 orqanizmin yeməkdən sonra təbii şəkildə ifraz etdiyi hormondur. O, iştahanın, toxluq hissinin və qanda şəkərin səviyyəsinin tənzimlənməsində iştirak edir. GLP-1-in təsirini təqlid edən preparatlar, o cümlədən, beyində aclıq hissinə cavabdeh mərkəzlərə təsir edir və mədənin boşalmasını ləngidir. Nəticədə insan daha uzun müddət toxluq hiss edir və, bir qayda olaraq, daha az yeyir.

Buna görə belə preparatların sadəcə “piy yandırdığını” demək düzgün deyil. Onların əsas təsiri qida davranışının və iştahanı tənzimləyən fizioloji mexanizmlərin dəyişməsi ilə bağlıdır. İnsana daha az kalorili qidalanmaya riayət etmək asanlaşır və məhz bu, çəkinin azalmasına gətirib çıxarır.

Məhz burada mühüm sual yaranır: ümumiyyətlə, belə preparatlara kimlərin ehtiyacı var?

Çəkiyə nəzarət üçün dərmanlar ilk növbədə piylənməsi və ya artıq bədən çəkisi olan, eyni zamanda artıq çəki ilə əlaqəli xəstəlikləri və ya digər problemləri mövcud olan insanlar üçün nəzərdə tutulub.

Məsələn, Wegovy-nin Avropa təlimatına əsasən, preparat BKİ-si 30 və ya daha yüksək olan böyüklərə, yaxud BKİ-si 27-dən 30-a qədər olan və çəki ilə əlaqəli ən azı bir xəstəliyi olan insanlara təyin edilə bilər. Belə vəziyyətlərə karbohidrat mübadiləsinin pozulması, yüksək təzyiq, lipid mübadiləsinin pozulması, ürək-damar xəstəlikləri və obstruktiv yuxu apnesi daxildir.

ABŞ-da Zepbound da piylənməsi və ya artıq çəkisi olan və bununla əlaqəli ən azı bir xəstəliyi mövcud olan böyüklərdə xroniki çəki nəzarəti üçün qeydiyyatdan keçirilib. Bununla belə, preparat qidalanma və fiziki aktivliyin əvəzinə deyil, həyat tərzinin dəyişdirilməsi ilə birlikdə istifadə olunur.

Bu, belə preparatların sosial şəbəkələrdə populyarlaşması fonunda xüsusilə vacibdir. Orada onlar çox vaxt “son beş kiloqramdan” qurtulmağın və ya bayramlardan sonra əvvəlki çəkiyə tez qayıtmağın üsulu kimi müzakirə edilir. Lakin bu dərmanların göstərişlərinin əsaslandığı klinik tədqiqatlar ilk növbədə piylənməsi və ya artıq çəkisi, eləcə də müvafiq tibbi göstərişləri olan insanlar arasında aparılıb.

Buna görə də bu tədqiqatların nəticələrini sadəcə bir qədər daha arıq olmaq istəyən normal BKİ-yə malik insana şamil etmək olmaz.

Bununla belə, preparatların öz effektivliyinə şübhə etmək üçün də əsas yoxdur.

Böyük STEP 1 tədqiqatında diabeti olmayan piylənmə və ya artıq çəkisi olan iştirakçılar həyat tərzinin dəyişdirilməsi ilə bağlı tövsiyələrlə birlikdə semaqlutid qəbul ediblər. 68 həftədən sonra bədən çəkisinin orta hesabla azalması təxminən 14,9% təşkil edib, plasebo qrupunda isə bu göstərici təxminən 2,4% olub.

SURMOUNT-1 tədqiqatında tirzepatid də əhəmiyyətli çəki azalması nümayiş etdirib. 72 həftədən sonra bədən çəkisinin orta itkisi tədqiq edilən dozalardan birində təxminən 15%, ən yüksək dozada isə 20,9%-ə qədər olub. Plasebo qrupunda azalma təxminən 3,1% təşkil edib.

Məhz belə nəticələr preparatların niyə bu qədər tələbat qazandığını izah edir. Piylənməsi olan insanlar üçün onlar, xüsusilə yalnız qidalanma və fiziki aktivlikdə dəyişikliklərin kifayət etmədiyi hallarda, həqiqətən yeni müalicə vasitəsinə çevrilib.

Lakin effektivlik tam təhlükəsizlik demək deyil.

Ən çox rast gəlinən yan təsirlər həzm sistemi ilə bağlıdır. Bunlara ürəkbulanma, qusma, ishal, qəbizlik, qarında ağrı və ya narahatlıq və iştahanın kəskin azalması daxildir. Bir çox pasiyentdə bu simptomlar xüsusilə müalicənin başlanğıcında və ya doza dəyişdirildikdə nəzərə çarpır.

Daha ciddi fəsadlar da mümkündür. Bunlar arasında pankreatit, öd kisəsi xəstəlikləri, susuzlaşma və bununla əlaqədar böyrək funksiyasının pisləşməsi var. Mədənin boşalmasının ləngiməsi də bəzi mədə-bağırsaq xəstəlikləri olan insanlar üçün əhəmiyyət daşıyır və anesteziyadan istifadə olunan əməliyyatlardan əvvəl vacib ola bilər.

Buna görə belə preparatları “sadəcə iştahanı aradan qaldıran zərərsiz iynə” kimi təsəvvür etmək həddindən artıq sadələşdirilmiş yanaşmadır. Bunlar eyni anda bir neçə fizioloji prosesə təsir edən tamhüquqlu dərman vasitələridir.

Qalxanabənzər vəz mövzusu ayrıca diqqətə layiqdir. Heyvanlar üzərində aparılan tədqiqatlarda semaqlutid və tirzepatid qalxanabənzər vəzin C-hüceyrə şişlərinin inkişafı ilə əlaqələndirilib. Bununla belə, insanlar üçün eyni riskin mövcud olub-olmadığı məlum deyil. Məhz buna görə preparatlar şəxsi və ya ailə anamnezində qalxanabənzər vəzin medulyar xərçəngi olan insanlarda və 2-ci tip çoxsaylı endokrin neoplaziya sindromu olan pasiyentlərdə əks-göstərişdir.

Yəni “Ozempic qalxanabənzər vəzin xərçənginə səbəb olur” iddiası mövcud məlumatlara uyğun deyil. Daha düzgün ifadə odur ki, əsasən heyvanlar üzərində aparılan tədqiqatların nəticələrinə əsaslanan tənzimləyici xəbərdarlıq mövcuddur, lakin insanlarda buna analoji risk sübut edilməyib.

Son illərdə GLP-1 preparatları ətrafında başqa bir çox qorxuducu iddia da ortaya çıxıb. Məsələn, onların intihar düşüncələri riskini artırdığı iddia edilirdi. 2026-cı ilin yanvarında FDA bildirdi ki, mövcud məlumatların təhlilindən sonra GLP-1 preparatları ilə intihar düşüncələri və ya davranışları arasında artmış risk aşkar etməyib və Saxenda, Wegovy və Zepbound preparatlarının təlimatlarından müvafiq xəbərdarlığın çıxarılmasını tələb edib.

Lakin daha az danışılan bir problem var. Preparat dayandırıldıqdan sonra nə baş verir?

Əgər müalicə zamanı insan iştahanın azalması və preparatın digər fizioloji təsirləri sayəsində daha az yeyirsə, terapiya dayandırıldıqdan sonra bu təsir tədricən yox olur. Bu, hər bir pasiyentin mütləq itirdiyi bütün çəkini geri alacağı anlamına gəlmir. Lakin tədqiqatlar göstərir ki, itirilmiş çəkinin əhəmiyyətli hissəsi həqiqətən geri qayıda bilər.

STEP 1 tədqiqatının davamında semaqlutidin dayandırılmasından bir il sonra iştirakçılar müalicə zamanı itirdikləri çəkinin orta hesabla təxminən üçdə ikisini geri alıblar. Eyni zamanda metabolik göstəricilərdəki yaxşılaşmaların bir hissəsi də ilkin səviyyələrə qayıtmağa başlayıb.

Oxşar tendensiyanı tirzepatidlə aparılan SURMOUNT-4 tədqiqatı da göstərib. İlkin çəki azalmasından sonra müalicəni dayandıraraq plaseboya keçən iştirakçılar növbəti il ərzində itirdikləri çəkinin əhəmiyyətli hissəsini orta hesabla geri alıblar. Preparatı qəbul etməyə davam edənlər isə əksinə, bədən çəkisinin azalmasını qoruyub saxlayıb və arıqlamağa davam ediblər.

Bu, preparatların “işləmədiyi” anlamına gəlmir. Əksinə, tədqiqatlar başqa mühüm məqamı göstərir: piylənmə bir çox insan üçün xroniki xəstəlikdir. Buna görə də “qısa kurs keçmək, arıqlamaq və bundan sonra bir daha bu barədə düşünməmək” ideyası klinik məlumatların göstərdiyi mənzərəyə uyğun gəlmir.

Bu dərmanlara olan böyük tələbatla birlikdə ortaya çıxan daha bir problem də var. Söhbət mənşəyi məlum olmayan preparatlardan, saxtalardan və semaqlutid və tirzepatidin müstəqil şəkildə hazırlanmış versiyalarından gedir.

FDA icazəsiz və lazımi nəzarətdən keçməmiş preparatların riskləri barədə xəbərdarlıq edir. Tənzimləyici qurum həmçinin semaqlutid və tirzepatidin kompaundlaşdırılmış versiyaları ilə əlaqəli çoxsaylı arzuolunmaz hallar barədə məlumat verib. Bununla belə, FDA vurğulayır ki, bu cür məlumatlar həmişə birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsini müəyyən etməyə imkan vermir və natamam ola bilər.

Xüsusilə təhlükəli vəziyyət insanın preparatı sosial şəbəkələr və ya şübhəli sayt vasitəsilə alması, daha sonra isə dozanı müstəqil şəkildə müəyyən etməsi ola bilər. Bu halda dərmanın özünün adi risklərinə tərkib, konsentrasiya və dozanın düzgünlüyü ilə bağlı suallar da əlavə olunur.

Nəticədə reallıq məşhur “iynə – və bir neçə kiloqram az” formulundan daha mürəkkəbdir.

Bəli, semaqlutid, tirzepatid və bu qrupun digər preparatları həqiqətən bədən çəkisini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilir. Bəli, onların effektivliyi böyük klinik tədqiqatlarla təsdiqlənib. Və bəli, piylənməsi olan insanlar üçün onlar tamhüquqlu tibbi müalicənin bir hissəsi ola bilər.

Lakin bunlar kosmetik inyeksiyalar və arıqlamağın universal üsulu deyil. Preparatların əks-göstərişləri və yan təsirləri var, onların bəziləri ciddi ola bilər. Müalicə dayandırıldıqdan sonra bir çox pasiyentdə çəki qismən geri qayıdır. Mənşəyi məlum olmayan preparatların alınması isə əlavə risklər yaradır.

Buna görə burada əsas məsələ hansı “arıqlama iynəsinin” ən populyar olması və ya reklamın neçə kiloqram vəd etməsi deyil. Daha vacib olan konkret insanın belə terapiyaya tibbi göstərişinin olub-olmadığını və sağlamlıq vəziyyəti, digər dərmanları və mümkün əks-göstərişləri nəzərə alınmaqla bunun ona uyğun olub-olmadığını anlamaqdır.

Məhz buna görə Ozempic, Wegovy, Mounjaro, Zepbound və onların analoqlarına ilk növbədə müəyyən vəziyyətlərin müalicəsi üçün nəzərdə tutulmuş dərman preparatları kimi yanaşmaq lazımdır, fiquranı tez yaxşılaşdırmağın yolu kimi deyil.