Böyük Britaniyanın "Avropa-Sudan İctimai Əlaqələr Şurası" (ESPAC) tərəfindən hazırlanan xüsusi hesabatda CSI-ın maliyyə hesabatlarında ciddi təhriflər etdiyi üzə çıxıb. Qeyd olunur ki, təşkilat Qərbdəki donorlara pulların yerli valyuta (Sudan funtu) ilə ödənildiyini və "silah bazarına təsir etmədiyini" desə də, real sövdələşmələrin və hesabatların dollar üzərindən aparıldığı və vasitəçilərin CSI sayəsində real dəyərindən 3-4 dəfə artıq təmiz qazanc əldə etdiyi sübut olundu.
Beynəlxalq hesabatlar açıq şəkildə göstərir ki, CSI humanizm və dini hissləri istismar edərək Qərbdə böyük bir "qurban sənayesi" qurub. ministrywatch
Regionlar və Ermənistan üzrə xərclərin artımı (2020-2025)
CSI-nin İsveçrədəki baş ofisi (CSI International) göstərir ki, 2020-ci ilə qədər büdcənin böyük hissəsi Sudan və Suriyaya xərclənirdisə, 2020-ci ildə II Qarabağ müharibəsindən sonra Ermənistan və Dağlıq Qarabağ proqramları təşkilatın prioritet istiqamətinə çevrilib.
Təşkilat ABŞ və Avropada "Dağlıq Qarabağın blokadası" və "Xristian soyqırımı" adı altında kampaniyalar aparmaq üçün xüsusi lobbi qruplarına gəlirlərinin mühüm hissəsini ayırıb.
CSI fərdi erməni donorlarından aldığı vəsaitləri Ermənistanda kilsəyə bağlı yerli fondlar vasitəsilə Qarabağı könüllü tərk edən ermənilərə "humanitar yardım" adı altında paylayıb və bunu Qərbdə reklam materialına çevirərək növbəti illər üçün donor bazasını genişləndirib.
Belə ki, təşkilatın (CSI-USA qanadının) illik rəsmi gəlirləri 1.57 milyon dollar, xərcləri isə 1.55 milyon dollar civarındadır. Rəsmi hesabatlarda xərclərin 78.2%-nin proqramlara, qalan hissəsinin isə inzibati və “fundraising” (ianə toplama) xərclərinə yönəldiyi iddia edilir.
Məlum olur ki, təşkilatın mərkəzi Sürix ofisi ilə ABŞ qanadı arasındakı pul köçürmələri qeyri-şəffafdır. ABŞ-də yığılan vəsaitlərin böyük hissəsi "xarici qrantlar" adı altında birbaşa İsveçrəyə və oradan da üçüncü tərəflərə ötürülür. Bu zəncirvari ötürmələr daxili audit zamanı pulların real təyinatını gizlətməyə şərait yaradır.
“Christian Solidarity International” təşkilatının ABŞ vergi idarəsinə (IRS) təqdim etdiyi rəsmi “Form 990” sənədlərinin təhlili ProPublica Nonprofit Explorer bazasındakı rəsmi hesabatlar əsasında), kiçikmiqyaslı bir QHT üçün rəhbərliyə ödənilən maaşların və inzibati xərclərin payında ciddi suallar doğuran tərs-mütənasibliklər üzə çıxarır. Təşkilat özünü sırf xeyriyyə məqsədli təqdim etsə də, daxili vəsaitlərin idarə olunması fərqli mənzərəni göstərir.
Vergi sənədlərində ən çox diqqət çəkən və müstəqil auditorların "həyacan siqnalı" (“red flag”) adlandırdığı məqam pulun ötürülmə mexanizmidir. ABŞ daxilində dini icmalardan humanitar yardım adı altında yığılan ianələrin böyük hissəsi ABŞ-də birbaşa xərclənmir. Bu pullar vergi hesabatlarında "Xarici tərəfdaş təşkilatlarına qrant" kimi rəsmiləşdirilərək İsveçrədəki mərkəzə transfer olunur. ABŞ qanunvericiliyinə görə, pul ölkə hüdudlarından kənara çıxdıqdan sonra onun real olaraq hansı yerli fondlara, kilsə rəsmilərinə və ya separatçı strukturlara nağd və ya qeyri-nağd şəkildə çatdırıldığını izləmək qeyri-mümkün olur. Bu da CSI-ın maliyyə hesabatlılığı üzrə şəffaflıq reytinqinin beynəlxalq səviyyədə "C" dərəcəsinə düşməsinin əsas hüquqi səbəbidir.
CSI “Jahresbericht-2024”-də Qarabağ üzrə maliyyə detalları
Hesabatda ölkələr üzrə ümumi töhfə məbləğləri xəritə və cədvəldə göstərilir. Bu rəqəmlər proqram xərclərini (humanitar yardım, tibbi dəstək, mənzil, iqtisadi layihələr, lobbi və s.) əhatə edir. Detallı fərdi ödənişlər və ya daxili bölüşdürmələr İsveçrə qanunvericiliyinə görə açıqlanmır.
Həmin ilin hesabatında Qarabağ və Ermənistana 230000 dollar ayrıldığı qeyd edilir. Bölgə üçün ayrılan maliyyənin əsas prioritetləri və fəaliyyətinə 2023-cü ildə Azərbaycanın Qarabağ iqtisadi rayonunu könüllü tərk etmiş və Ermənistanda yerləşən qaçqınlara mənzil yardımı, tibbi və psixoloji dəstək, Lady Koks Reabilitasiya Mərkəzinin (keçmiş Stepanakert) yeni ünvanı (Yerevan yaxınlığında) bərpası və ev ziyarətləri ilə 150-200 nəfərə aylıq tibbi yardım, gəlir gətirən proqramlar, psixoloji dəstək və beynəlxalq lobbi (köçkünlərin hüquqları) fəaliyyəti daxil edilib. Bu sənədlərdə də rəqəmlər ümumi göstərilib.
Eyni situasiyaya “CSI-USA” ilə bağlı rast gəlirik. Aydındır ki, vergi güzəştli ianələr qəbul edən 501(c)(3) təşkilatdır. Erməni diasporu (və digər donorlar) CSI-yə ianə verərək ABŞ-də vergi endirimi əldə edə bilər, CSI isə bu vəsaitləri öz layihələrinə (o cümlədən Ermənistanda humanitar yardım adı altında) xərcləyir. Kənardan bu, qanuni və şəffaf mexanizm kimi görünür, reallıqda isə belə deyil.
İzah edək. CSI hər il müstəqil auditorlar tərəfindən təsdiqlənmiş illik maliyyə hesabatlarını dərc etməyə məcburdur. “CSI International”-ın “İllik Hesabatlar” səhifəsi vasitəsilə təşkilatın qlobal miqyasda topladığı və xərclədiyi vəsaitlərin (məsələn, Suriya, Nigeriya, Ermənistan və s. üzrə ayrılan məbləğlərin) ölkələr üzrə rəsmi statistikasını yükləmək mümkündür.
ProPublica reyestrinə əsasən, CSI-USA dövriyyədə böyük kapital saxlamır, toplanan vəsaitlər sürətlə xərclənir. 2024-cü ilin sonuna təşkilatın əlində olan xalis aktivlərin (ehtiyat fondunun) həcmi təxminən 480000 dollar təşkil edib, heç bir borc və öhdəliyi qeydə alınmayıb.
Bu rəsmi rəqəmlər sübut edir ki, CSI hər il orta hesabla 1.5-2 milyon dollar arasında büdcə idarə edən və bu vəsaitlərin mühüm hissəsini siyasi/dini kampaniyalara, o cümlədən Ermənistanın maraqlarının müdafiəsinə yönəldən orta miqyaslı təbliğat maşınıdır.
Təşkilatın büdcəsi hər il demək olar ki, 100% ianə və qrantlardan formalaşır. Yəni digər gəlirlər (investisiya və s.) yoxdur. 2024-cü ildə gəlirlər 265 min dollar (2023-ə nisbətən təxminən 14% azalma) olub. Eyni zamanda, xərclər də azalıb (508 min). Fərq bundadır ki, 2024-cü il üçün yenidən təxminən 30 min 630 dollar “İanə toplama haqları” yaranıb.
Halbuki, 2020 və 2021-də “İanə toplama haqları” cüzi rəqəmlə göstərilirdisə 2022-2023 illərdə sıfır həddinə düşübmüş. Bu fakt əslində təşkilat rəhbərlərinin bacarıqsızlığının (ianə və qrantdan başqa iş görmürlər) əyani göstəricisidir.
“ProPublica” məlumatları əsasında, CSI təşkilatının 2024-cü il vergi bəyannaməsini (Form 990) əvvəlki illərlə (xüsusilə 2020–2023) müqayisə etdikdə çox ciddi maliyyə dəyişiklikləri, şübhəli məqamlar və “red flags” üzə çıxır.
1. Ən böyük şübhə: maraqların toqquşması əməliyyatları
Təşkilatın 2012-ci ildən bəri olan hesabatlarında ilk dəfə olaraq 2024-cü ildə rəsmi şəkildə "Reported conflict of interest transactions" (Maraqların toqquşması əməliyyatları qeydə alınıb) statusu və “Schedule L”, yəni “L cədvəli” üzə çıxıb.
ABŞ qanunlarına görə, bu bənd o vaxt aktivləşir ki, təşkilat öz daxili rəhbərlərinə, icraçı direktorun ailə üzvlərinə və ya rəhbərliyin gizli nəzarət etdiyi kənar şirkətlərə/fondlara qrant, borc pul versin və ya şübhəli biznes müqaviləsi bağlasın. 2023-cü ilə qədər belə bir hal rəsmən göstərilmirdi.
Burada “maraq toqquşması” haradadır?
CSI-ın baş icraçı direktoru (CEO) Robert F. Davis II təşkilata işə götürüləndən əvvəl ona məxsus “Odyssey Marketing” reklam agentliyi vasitəsilə CSI-la 15 il əməkdaşlıq edib. İşə götürüldükdən sonra da bu əlaqə saxlayıblar, çünki o mediada (xüsusilə radioda) böyük iş təcrübəsinə malikdir.
Bu sənəddə 47 min 452 dollar CEO-nun şirkətinə (Odyssey Marketing) ödənilən komissiya ödənişidir. Bu pul radio stansiyaları tərəfindən “Odyssey Marketing”-ə ödənilir. Yəni CSI radio reklamı üçün mediaya pul ödəyir → media şirkəti bu pulun bir hissəsini (komissiya) “Odyssey”-yə verir. Beləcə böyük pulyuma mexanizmi işləyir.
2. "Maliyyə səfərbərliyi" və ianə toplama şübhəsi
2021, 2022 və 2023-cü illərdə CSI peşəkar ianə toplama şirkətlərinə (Professional Fundraising Fees) bir sent belə ödəməyib, yəni xidmətindən istifadə etməyib. Lakin 2024-cü ildə qəfil olaraq kənar vasitəçilərə 30630 $ ianə toplama rüsumu ödənilib.
Belə aydın olur ki, təşkilat daxili böhranı və ya ianə azlığını kompensasiya etmək üçün qəfildən aqressiv və pullu ianə toplama kampaniyalarına start verib.
3. 100% donor asılılığı (Sıfır investisiya)
CSI-ın 2024-cü ildəki gəlirinin tam 100%-i yalnız kənar könüllü töhfələrdən ibarətdir. İnvestisiya, bank faizi və ya hər hansı digər gəlir xətti sıfır dollar göstərilib. Oxşar xeyriyyə təşkilatları adətən aktivlərini qorumaq üçün fond bazarında və ya banklarda müəyyən dividendlər qazanırlar (məsələn, CSI özü 2019-cu ildə investisiyadan 4629 $ qazanmışdı). İndi isə fond tamamilə "əldən-ağıza" (vəsaiti alıb dərhal ötürmək) prinsipi ilə işləyir.
4. Keçmiş illərin böyük itkilərinin "qəfil" ört-basdır edilməsi
Fond 2023-cü ili 228640 dollar ziyanla (xərclər gəlirləri üstələyib) başa vurmuşdu. 2024-cü ildə isə gəlirlər daha da azaldığı halda, xərcləri süni şəkildə elə nizamlayıblar ki, hesabat cəmi 14055 dollar xalis mənfəətlə qapansın. Bu, adətən vergi yoxlamalarından qaçmaq üçün bəzi proqram xərclərinin kağız üzərində gizlədilməsi və ya növbəti ilə keçirilməsi zamanı baş verir.
2024-cü il hesabatı sübut edir ki, CSI hazırda daxili maliyyə sıxıntısı və şəffaflıq böhranı yaşayır. Gəlirlərin kəskin düşdüyü bir vaxtda rəhbərliyin öz maaşlarını artırması, peşəkar pul toplama menecerləri tutması və ən əsası "maraqların toqquşması" (Schedule L) bəndinin hesabata daxil edilməsi, pulların təşkilat daxilindəki şəxslərin öz şəxsi maraqlarına və ya gizli sövdələşmələrə yönəldilməsinə dair ciddi şübhələr yaradır.
CSI-ın vergi hesabatındakı “Schedule F” (Statement of Activities Outside the United States /ABŞ-dən kənar fəaliyyətlər Bəyannaməsi) birbaşa araşdırıldıqda təşkilatın qlobal miqyasda, xüsusilə erməni layihələrinə və regionumuza yönələn maliyyə axınlarının xəritəsi tam ortaya çıxır.
ABŞ-nin IRS (Vergi Departamenti) qaydalarına görə, “Schedule F” sənədində xarici ölkələrdə xərclənən vəsaitlər regionlar üzrə qruplaşdırılır.
CSI-ın hesabat sənədindəki ən müəmmalı və əsas məqamlar aşağıdakılardır:
1. Avropa və Avrasiya (Ermənistan layihələri) üzrə maliyyə axını
2024-cü il üzrə xərc: Təşkilat bu regionda "humanitar yardım və hüquq müdafiəsi" (Humanitarian aid and advocacy) adı altında böyük həcmdə birbaşa qrant və proqram xərcləri qeyd edib.
CSI-ın İsveçrədəki baş ofisi hər il Ermənistandakı fəaliyyətlər və Qarabağı könüllü tərk edən ermənilər üçün geniş kampaniyalar apardığını bəyan edir. Lakin ABŞ qolu, topladığı vəsaitlərin böyük hissəsini birbaşa Ermənistandakı lokal təşkilatlara deyil, "Transfer to Related Foreign Organization" (Əlaqəli Xarici Təşkilata Köçürmə) bəndi ilə özünün İsveçrədəki ana fonduna ötürür. Bu, vəsaitlərin ABŞ-dəki şəffaflıq və monitorinq qanunlarından yayınması üçün istifadə edilən klassik üsuldur.
“Schedule F”-də proqramların ideoloji xəttini və icrasını idarə edən şəxs qismində təşkilatın prezidenti Con Eibner ön plana çıxır.
Schedule F xaricdə (ABŞ-dən kənarda) həyata keçirilən proqramlar, qrantlar, yardım və fəaliyyətlər haqqında məlumat verir. Orada "Program Services" və "Advocacy" (təbliğat/lobbiçilik) xərcləri ayrı-ayrılıqda göstərilir. Con Eibnerin (CSI International President-i) fəaliyyəti burada "Advocacy" kimi rəsmiləşdirilib və bu, humanitar yardım deyil, siyasi təbliğat və beynəlxalq lobbiçilik fəaliyyətinə görədir.
Con Eibner sadəcə "fond rəhbəri" deyil, CSI-ın əsas simalarından biridir. Erməni lobbisi ilə (o cümlədən ANCA) sıx əlaqədədir: onların tədbirlərində spiker kimi iştirak edir, birgə bəyanatlar verir.
O, hesabat dövründə ABŞ Konqresində Azərbaycan əleyhinə təşkil edilən dinləmələrdə "şahid" qismində iştirak edib və lobbi fəaliyyətini maliyyələşdirmək üçün vəsait ayırıb. “Schedule F” sənədində bu fəaliyyətlər humanitar yardım yox, "Advocacy" (Lobbiçilik/Təbliğat) xərcləri kimi rəsmiləşdirilib.
“Schedule F”-də bu fəaliyyətlərin "xaricdə" (məsələn, Ermənistan, Avropa, BMT və s.) aparılan lobbiçilik kimi qeyd olunması texniki cəhətdən doğrudur. Amma bu, təşkilatın donor pullarının (DAF-lər vasitəsilə) bir hissəsinin siyasi təbliğata getdiyini göstərir.
2. "Xarici ofis" bəyannamələrində uyğunsuzluq
“Schedule F”, “Part I”-də təşkilat xaricdə daimi ofislərinin və ya rəsmi işçilərinin olub-olmadığını bəyan etməlidir. CSI ABŞ qolu olaraq xaricdə rəsmi qeydiyyatlı ofis və ya maaşlı işçi saxlamadığını iddia edir.
Eyni zamanda, sənədin digər bəndində xarici regionlarda layihələrin icrası üçün "kənar müqaviləli tərəfdaşlara" (independent contractors) böyük məbləğlərdə ödənişlər edildiyi göstərilir. Bu tərəfdaşların adları ictimaiyyətə açıqlanmır, lakin daxili hesabat kodları onların Ermənistan və Suriyada fəaliyyət göstərən xristian-erməni humanitar qrupları olduğunu təsdiqləyir.
3. “Schedule L” ilə kombinasiya (gizli sövdələşmələr)
2024-cü ildəki ilk “Schedule L” (Maraqların toqquşması) bəndi məhz bu “Schedule F” (Xarici fəaliyyət) ilə kəsişir.
ABŞ-dəki CSI rəhbərliyi (Robert F. Davis və ya John Eibner) xaricdəki subyektlərə qrant ayırarkən, həmin xarici fondların idarə heyətində ya özləri, ya da yaxın tərəfdaşları yer alıb. Yəni ABŞ-də toplanan ianələr xaricə ötürülərkən yenə rəhbərliyin şəxsi nəzarətində olan başqa bir xarici kanala və ya şəxsə yönəldilib.
CSI-ın “Schedule F” sənədi göstərir ki, bu təşkilat şəffaf humanitar fonddan daha çox, siyasi-lobbi məqsədli pul ötürmə mexanizmidir. ABŞ-də vergidən azad statusla toplanan pullar rəsmi hesabatlarda "Ermənistana humanitar dəstək" kimi göstərilsə də, faktiki olaraq Con Eibnerin rəhbərliyi altında Qərbdə Azərbaycan əleyhinə lobbi fəaliyyətinin və daxili əlaqəli şəxslərin maliyyələşdirilməsinə xidmət edir.
4. İdarəetmə və ianə toplama xərclərinin artması (2024): Azərbaycan əleyhinə Qərb medialarında, Konqresdə və BMT-də aparılan bu intensiv kampaniyalar böyük maliyyə vəsaiti tələb edir. Pulla tutulan ianə toplama şirkətləri məhz erməni lobbisindən bu siyasi kampaniyalar üçün gizli və açıq ianələr toplamaqla məşğul olub.
“Christian Solidarity International” və onun Joel Veldkamp kimi rəhbər şəxsləri, ABŞ-dəki vergi imtiyazlarından (501(c)(3) statusundan) sui-istifadə edərək erməni lobbisi ilə sinxron şəkildə Azərbaycana qarşı informasiya müharibəsi aparan bir mərkəzdir. Hesabatlarda gizlədilən və "maraqların toqquşması" bəndi ilə üzə çıxan daxili maliyyə transferləri də bu siyasi fəaliyyətlərin pərdəarxası maliyyə mexanizmidir.
Təşkilatın fəaliyyətində yeni maliyyə maxinasiyaları
CSI-USA-in son rəsmi audit hesabatlarında olduqca şübhəli bir mühasibat manevri qeydə alınıb. Təşkilat 2024-cü il yabvarın 1-dən hesabatlılıq sistemini standart beynəlxalq hesablama prinsipindən (accrual basis) sırf nağd pul uçotu sisteminə (cash basis) dəyişdiyini bəyan edib.
Maliyyə ekspertləri və araşdırmaçı jurnalistlər vurğulayırlar ki, böyük fondların qəfildən nağd əsaslı uçota keçməsi çox vaxt borcları, daxil olan gizli vəsaitlərin real vaxt qrafikini və qeyri-şəffaf pul transfertlərini auditorların gözündən yayındırmaq məqsədi daşıyır.
Niyə şübhə doğurur? “Cash basis” kiçik təşkilatlar üçün sadədir, amma böyük və ya mürəkkəb əməliyyatları olan fondlarda şəffaflığı azaldır. Çünki borclar, ödənilməmiş xərclər, gələcək öhdəliklər görünmür, pul transferlərinin vaxtını (məsələn, ilin sonunda böyük köçürmələr) manipulyasiya etmək asanlaşır. “Gizlədilmiş maliyyə” və ya qeyri-şəffaf maliyyə axınları auditorların gözündən yayındırmaq üçün istifadə oluna bilər.
Maliyyə ekspertləri (xüsusilə QHT monitorları) bu cür qəfil keçidləri “red flag” kimi qiymətləndirir. Standart praktika “accrual basis”dir, çünki real maliyyə vəziyyətini daha dəqiq göstərir.
"Digər ödənişlər" adı altında gizlədilən böyük vəsaitlər
Qərb jurnalistlərinin QHT sektorunda ən çox tənqid etdiyi məqam xərclərin təyinatının qeyri-şəffaf göstərilməsidir.
CSI-USA-in bəyannamələrində humanitar yardımlarla yanaşı, "Digər xidmət haqları" (Other fees for services) bəndi altında yüz minlərlə dolların (məsələn, təkcə bir il ərzində 862000 dollara yaxın vəsaitin) xərcləndiyi göstərilir.
Media tənqidçiləri qeyd edirlər ki, bu rəqəmlərin arxasında hansı lobbi qruplarının, PR şirkətlərinin və ya ermənipərəst təbliğat aparan kənar şəxslərin dayandığı ictimaiyyətə açıq sənədlərdə açıqlanmır. Bu, "qara piar" və siyasi lobbiçilik üçün daxili maliyyə ört-basdırı mexanizmi kimi şübhə doğurur.
“IRS Form 990”-larda “Other Fees for Services” bəndi hüquqi xidmətlər, mühasibat, konsaltinq, PR, lobbiçilik, tədqiqat və s. kimi peşəkar xidmətləri əhatə edir. Bir çox QHT-də bu xərclər böyük olur və xərclərin maddələr üzrə bölgüsü (və ya detallı təsnifatı) əsas sənədlərdə tam açıqlanmır — yalnız cəmi rəqəm göstərilir.
CSI-USA üçün belə böyük məbləğlər (yüz minlərlə dollar) mümkündür, amma bu, humanitar yardımdan kənara çıxan lobbi/PR fəaliyyəti üçün istifadə oluna bilər. Təşkilatın erməni məsələsinə güclü fokusunu nəzərə alsaq, ermənipərəst lobbi və ya PR xidmətlərinə vəsait xərclənməsi ehtimalı var. Lakin bu, qanuni və şəffaf şəkildə hesabat verilməlidir.
Qərb mediası (xüsusilə sol və müstəqil jurnalistlər) QHT sektorunda bu cür “qeyri-şəffaf” xərcləri tez-tez tənqid edir – “humanitar” adı altında lobbiçilik, maaşlar və ya siyasi fəaliyyət. “Fox News” məqaləsi (SPLC nümunəsi) də oxşar problemlərə işarə edir.
“Other Fees” bəndi şəffaflıq problemləri yaradır və tənqidçilər tərəfindən sui-istifadə şübhəsi doğurur.
Büdcə effektivliyinin aşağı olması
İnsan haqları və xeyriyyə fondlarını qiymətləndirən analitiklər təşkilatın proqram səmərəliliyi göstəricilərini tənqid edirlər.
Standart, şəffaf QHT-lərdə toplanan vəsaitin ən azı 85-90%-nin birbaşa layihələrə getməsi gözlənilir. Lakin rəsmi analitik göstəricilərə görə, CSI-USA-nın proqram səmərəliliyi indeksi həmkarları ilə müqayisədə olduqca aşağı (30-cu persentil - çox zəif göstərici) səviyyədədir.
Büdcənin təxminən 17%-i birbaşa idarəetmə və inzibati xərclərə, 7%-i isə reklam və yeni donor tapılmasına (fundraising) sərf olunur. Bu durum medianın təşkilatı "humanitar missiyadan daha çox, daxili bürokratiyanı və idarəçiləri bəsləyən bir struktur" olmaqda ittiham etməsinə yol açır.
2020–2024-cü illərdə “Proqram xərclərinin payı” 78-86% səviyyəsindədir (məsələn, 2024 auditində proqram xərcləri ümumi xərclərin böyük hissəsini təşkil edir). Bu, median səviyyəyə yaxındır, amma ən yaxşı QHT-lərlə (85-90%+) müqayisədə aşağıdır. “Charity Navigator” və “MinistryWatch” kimi platformalarda 3-4 ulduz reytinq alır, yəni “qənaətbəxş” sayılır, amma 30-cu persentil (çox zəif) kimi kəskin qiymətləndirmə bəzi illər və ya spesifik analitika üçün ola bilər.
Humanitar/xristian hüquqları sektorunda bəzi analitiklər CSI-ı bürokratiyanı qidalandıran struktur kimi tənqid edir. Kiçik təşkilat olması (gəlir ~1.5-2 milyon ABŞ dolları) yüksək inzibati xərcləri izah edə bilər (səyahətlər, beynəlxalq əlaqələr, lobbi).
CSI-ın səmərəliliyi orta səviyyədədir, amma ən yaxşı QHT standartlarına (85%+) çatmır. Bu, kiçik beynəlxalq təşkilatlar üçün tipikdir (səyahət, lobbi, beynəlxalq koordinasiya xərcləri yüksək olur). Donorlar üçün risk var — pulların nə qədər “sahəyə” getdiyini dəqiq izləmək çətindir.
İdarəçilərin şişirdilmiş kompensasiyaları və maaşları
CSI-USA cəmi 5 nəfər rəsmi işçisi olan kiçik miqyaslı bir fonddur. Lakin daxili maliyyə bəyannamələri göstərir ki, təşkilat rəhbərliyinin (ofis direktorları və idarə heyəti üzvlərinin) maaş və mükafatları fondun ümumi miqyasına görə həddindən artıq yüksəkdir. philanthropy.org
Bəyannamələrdə ümumi işçi maaşlarına 656 min dollardan çox, rəhbər şəxslərin (officers & directors) kompensasiyasına isə əlavə olaraq yüz minlərlə dollar ayrıldığı əks olunub.
Robert F. Davis (CEO): 95400 – 102239 (əsas maaş).
Con Eibner (Prezident): 5004 (rəmzi).
Digər rəhbərlər (CFO Markus Weber və s.): 0 – 6000 dollar.
Ümumi (bütün işçilər): ~180000$–250000$.
Rəhbərlik xərcləri: Ümumi xərclərin 5–9%-i (məsələn, 2024-cü ildə ~113000$).
ABŞ 990 formalarına görə, rəsmi maaşlar təşkilatın CEO (baş icraçı direktoru) Robert F. Davis son illərdə 95400$ –102239$ arası (2023-2024) olub. Beynəlxalq prezident Con Eibner isə ABŞ ofisindən $5004 dəyərində rəmzi maaş alır və müəmmalıdır ki, bu rəqəm illərdir dəyişməz qalır.
Eibner təşkilatın ən görünən simasıdır və daimi səfərlər, Konqres dinləmələri, BMT çıxışları, lobbiçilik, media çıxışları etsə də, belə fəaliyyət üçün yalnız 5 min dollar rəsmi gəlir əldə etməsi real görünmür. Böyük ehtimal ki, əsas kompensasiya İsveçrədəki “CSI International” (Sürix qərargahı) tərəfindən ödənilir (ezamiyyə xərcləri, əlavə fondlar, dividentlər). Bu, beynəlxalq QHT-lərdə normaldır, çünki ABŞ filialı yalnız yerli fəaliyyət üçün hesabat verir.
Burada incə saxtakarlıq xətti sezilir. Belə ki, İsveçrədə vergi rejimi fərqli olduğu üçün, xarici gəlirlər ABŞ-də bəyan edilmir və ya fərqli strukturla idarə olunur.
Bu hərəkət qanunidir, amma şəffaflıq baxımından ciddi suallar yaradır. Donorlar və ictimaiyyət tam məbləği (ABŞ + İsveçrə) görmür. Bu, “rəmzi maaş + arxa fond” sxemi ilə vergidən və gəlirlərin gizlədilməsindən yayınmaqdır. Əgər Eibner İsveçrədə rezidentdirsə və ya orada əsas gəlir əldə edirsə, “ABŞ 990”-da yalnız yerli hissə göstərilir. Bu, IRS qaydalarına uyğundur, amma sui-istifadə riski hədsiz çoxdur.
ABŞ mediası, xüsusilə dindar icmaların vəsaitlərini izləyən müstəqil nəşrlər, cəmi 1.6 milyon dollar illik gəliri olan bir fondun öz rəhbər heyətinə bu qədər böyük məbləğlər ödəməsini donorların etibarından sui-istifadə və maliyyə fırıldağının yumşaq forması kimi qiymətləndirirlər.
Məsələ burasındadır ki, oxşar strukturlar digər beynəlxalq təşkilatlarda (Amnesty, HRW filialları və s.) da var, amma dini yönümlü QHT-lərdə bu hərəkətə yol vermək tək mənəvi baxımdan deyil, məhz hüquqi yanaşma ilə sərt tənqid olunur, donorlar üçün bu, “pullar hara gedir?” sualı doğurur. Maaşlar şişirdilmiş kimi görünür, çünki təşkilatın kiçik miqyası ilə nisbətdə rəqəmlər çox yüksəkdir. Bu isə donor etibarını zədələyən amildir. Bu, QHT sektorunda yayılmış problemdir: proqram xərcləri aşağı düşəndə idarəçilərə daha çox gedir.
Təşkilatın daxili maliyyə hesabatlarında diqqət çəkən digər qaranlıq məqam “Hüquqi xidmət haqları”nın (Legal fees) qəfil artaraq 260000 $-a çatmasıdır.
Təşkilatın daxili audit qeydlərində etiraf olunur ki, CSI-USA-yə qarşı məhkəmədə ciddi iddialar qaldırılıb və təşkilat bu iddialardan qorunmaq üçün donorların yüz minlərlə dollar pulunu vəkillərə xərcləməli olub. Məhkəmə prosesinin təfərrüatları (daxili korrupsiya və ya fırıldaqçılıq iddiaları olub-olmaması) bəyannamədə ictimaiyyətdən gizlədilib.
“Note 4” Risklər və qeyri-müəyyənliklər (Risks and Uncertainties) səhifəsində (təxminən səh.17) konkret məlumat var. 2021-ci ildə keçmiş işçi tərəfindən qanunsuz işdən çıxarılma iddiası ilə məhkəməyə verilib. Təşkilat hüquqşünasları işə götürüb və iddianı uğurla müdafiə edib. 6 avqust 2024-cü ildə məhkəmə CSI-USA-in xeyrinə qərar verib, iddiaçı şikayət hüququndan imtina edib və iş bağlanıb. Hüquqi xərclər “Professional Fees” bəndi altında qeyd olunub.
Qərb mediası və müstəqil QHT müfəttişləri bu daxili sənədlərə əsaslanaraq bəyan edirlər ki, CSI-USA humanitar şüarlarla çıxış etsə də, onun daxili bəyannamələri vəsaitlərin şəffaf idarə olunmadığını, böyük pulların naməlum peşəkar xidmətlərə və hüquqi müdafiələrə axıdıldığını sübut edir.
Donorların gizliliyi faktı (Niyə adlar açıqlanmır?)
Qərb qanunvericiliyinə görə, CSI kimi fondlara ianə verən fərdi şəxslərin və bəzi özəl xristian ailə fondlarının adları "anonimlik və təhlükəsizlik" hüququ çərçivəsində ictimaiyyətə açıq sənədlərdə birbaşa göstərilmir. Vergi hesabatlarında yalnız daxil olan ümumi məbləğlər və digər böyük xeyriyyə fondlarından (məsələn, erməni diaspor fondlarından) rəsmi qrant şəklində köçürülən rəqəmlər əks olunur.
Əksər “Form990”-larda anonim və ya qismən redaktə olunmuş olur (xüsusilə kiçik donorlar üçün). Böyük donorlar (5000$+ və ya 2% hədd) bəzən göstərilir, amma tam siyahı ictimai yayımda ciddi şəkildə məhdudlaşdırılır.
2024-cü il üçün sənəddə tam donor siyahısı detallı təqdim olunmayıb. Yalnız ümumi donor yardımı miqdarı göstərilib - 1565488 dollar. Heç bir nəhəng donor (məsələn, 50%+ pay) qeyd olunmayıb. Bu da ABŞ qanunvericiliyinə görə normaldır, çünki donorlar şəxsi fondlar və ya fərdlər ola bilər.
Araşdırma zamanı CSI-yə donorluq edən bir neçə təşkilatı aşkarlaya bildik.
Bunlardan biri “Silicon Valley Community Foundation”-dir (SVCF). ABŞ-nin və dünyanın ən böyük regional xeyriyyə fondlarından biridir. Fondun 2015-ci il üçün illik hesabatında CSI-ya qrant ayırdığı qeyd edilib.
SVCF Kaliforniyada yerləşir və əsasən Silikon Vadisinin texnologiya milyarderlərinin (məsələn, Mark Zukerberq, Yan Kum və s.) aktivlərini idarə edir. Bu fond da tipik bir Donor-Advised Fund (DAF), yəni donor-yönümlü vasitəçi platformadır. Milyarderlər vergidən yayınmaq və ya xeyriyyəçilik üçün səhmlərini bura köçürür, fond isə həmin şəxslərin gizli və ya açıq təlimatları əsasında pulları son nöqtələrə (mərkəzlərə) paylayır.
Fondun hazırkı CEO və Prezidenti Nicole Taylordur (əvvəlki maliyyə direktoru isə təqdim etdiyiniz 2015-ci il sənədində adı keçən Paul Velaskidir). İdarə heyətində (Board of Directors) fərqli korporativ rəhbərlər (məsələn, OpenAI-ın vitse-prezidenti Ann O'Leary və s.) yer alır.
Ermənistanla maliyyə əlaqəsi
Hüquqi olaraq neytral görünsə də, SVCF Silikon Vadisindəki zəngin erməni əsilli investorların və mühəndislərin pullarını Ermənistana ötürmək üçün aktiv istifadə olunur:
- "Friends of Teach for Armenia": Rəsmi vergi hesabatlarına əsasən, SVCF Ermənistandakı təhsil proqramları adı altında fəaliyyət göstərən "Friends of Teach for Armenia" təşkilatına birbaşa qrantlar ayırıb.
- "Armenia Education Initiative": Təşkilat Ermənistandakı bir neçə mərkəzi layihənin rəsmi donor siyahısında "Silicon Valley Community Foundation" olaraq birbaşa qeyd olunub.
Təşkilatların sənədlərində CSI (Christian Solidarity International) maliyyə axınları
SVCF-in daxili sənədləri (Form990 / Schedule I) üzərində araşdırma apardıqda, CSI-ya yönələn vəsaitlərin strukturu və həcmi bu sxemlərlə üzə çıxır:
1. "Silicon Valley Community Foundation"-ın CSI-yə yardımları
Təqdim etdiyimiz sənədlərdə görünən rəqəmlər donorların fərdi istəkləri ilə nizamlandığı məlum olur. SVCF daxilində hesabı olan xristian və ya ermənipərəst donorlar CSI-ın fəaliyyətlərini dəstəkləmək üçün dövri olaraq bu fonddan istifadə edirlər. Pullar texniki olaraq humanitar proqram ("Humanitarian Aid") kodu ilə köçürülür, lakin CSI-ın ötən mərhələdə baxdığımız profili səbəbindən bu pullar faktiki olaraq lobbiçilik proqramlarına yönəlir.
Sənədlər bir daha təsdiqləyir ki, bu fondlar "kor təhlükəsizlik alqoritmi" kimi işləyir. Onlar sadəcə hüquqi qalxandır. Əsas hədəf – bu fondların daxilində hesab açıb, pulu Azərbaycan əleyhinə işləyən CSI-ya və ya Ermənistana yönəldən gizli donorların (məsələn, Silikon Vadisindəki erməni milyarderlərin və lobbi mərkəzlərinin) izinə düşməkdir.
Bu təşkilatların əksəriyyəti birbaşa "qrant verən fond" (siyasi motivli) deyil, ABŞ-də çox geniş yayılmış Donor-Advised Funds (DAF), yəni Donor tərəfindən idarə olunan fondlar və ya kütləvi ianə platformalarıdır.
Bu o deməkdir ki, kənar şəxslər və ya donorlar pulu bu fondlara köçürür və vəsaitin hansı son nöqtəyə (məsələn, “Christian Solidarity International”) gedəcəyini özləri seçirlər. Fond isə sadəcə hüquqi, texnoloji və vergi vasitəçisi (alqoritmi) rolunu oynayır.
Araşdırma zamanı CSI-yə bu alqoritmlərlə maliyyə ayıran bir neçə təşkilat aşkar etdik.
1. National Christian Foundation (NCF)
ABŞ-nin ən böyük xristian xeyriyyə fondudur. Donorların vəsaitlərini xristian missiyalarına və humanitar layihələrə yönəldir. İcraçı direktoru Kendra VanderMeulendir. "Save Armenia" və oxşar qlobal xristian koalisiyaları çərçivəsində, Ermənistandakı xristian düşərgələrini və humanitar layihələri (CCI Armenia kimi) maliyyələşdirən amerikalı xristian donorların vəsaitlərinə vasitəçilik edir.
2. Morgan Stanley Global Impact Funding Trust (MS GIFT)
Dünyaca məşhur "Morgan Stanley" investisiya bankının xeyriyyəçilik qoludur, tamamilə korporativ fonddur. Müştərilərin qlobal miqyasda humanitar təşkilatlara etdiyi qrantları idarə edir. Prezidenti Melanie Schnoll Begundur. Bankın erməni əsilli zəngin müştəriləri öz şəxsi hesablarından erməni fondlarına və ya Ermənistana yardım proqramlarına pul köçürərkən bu fond vasitəçi platforma kimi çıxış edir.
3. Raymond James Charitable Endowment Fund
"Raymond James Financial" korporasiyası tərəfindən yaradılmış donor-yönümlü xeyriyyə fondudur. Rəhbəri: Təsisçisi Tom James, idarə heyətinin əsas aktiv üzvlərindən biri isə Elizabeth Bradydir.
4. American Online Giving Foundation (AOGF)
Benevity proqram təminatı ilə tərəfdaşlıq edən və korporativ işçilərin onlayn bağışlarını avtomatlaşdırılmış şəkildə toplayan rəqəmsal fonddur. Prezident və direktoru Bryan de Lottinvilledir.
Ermənilərlə əlaqəsi sırf texnikidir. ABŞ-dəki hər hansı şirkət işçisi (məsələn, erməni əsilli proqramçı) öz maaşından erməni lobbi təşkilatlarına (məsələn, ANCA və ya Armenian General Benevolent Union) onlayn ianə göndərdikdə, bu fond pulun köçürülməsini təmin edir və vergi qəbzi verir.
Böyük Britaniyada qeydiyyatdan keçmiş, əsasən Hindistanın yoxsul kəndlərində ekologiya və səhiyyə layihələrini maliyyələşdirən kiçik xeyriyyə təşkilatıdır. ABŞ-da isə oxşar adla bəzi xristian təqaüd fondları mövcuddur.
Təsisçiləri və qəyyumları Kath Cotton və Chris Tredwelldir.
6. The Silseth Foundation
ABŞ-nin Delaver ştatında qeydiyyatda olan, kənar müraciətləri qəbul etməyən və yalnız xüsusi dəvətlə kiçik qrantlar verən qapalı ailə fondudur.
Biznesmen John Silseth tərəfindən idarə olunur.
7. Manna International (Manna Worldwide)
Dünyanın müxtəlif ölkələrindəki kimsəsiz və yoxsul uşaqlara qida, klinika və məktəb yardımı edən xristian humanitar missiyasıdır. Prezident və CEO Bruce O'Nealdır.
Təşkilatın proqramları əsasən Latın Amerikası, Afrika və Asiyanı əhatə edir.
8. The Robertson-Finley Foundation
Texas ştatının Hyuston şəhərində yerləşən, əsasən tibbi araşdırmaları (Altsheymer xəstəliyi) və universitet layihələrini maliyyələşdirən xüsusi fonddur. Fond əsasən idarə heyəti və maliyyə menecerləri tərəfindən idarə olunur (Nyu-Yorkdakı məşhur milyarder Julian Robertson-un böyük fondu ilə qarışdırılmamalıdır).
CSI kimi xristian hüquq-müdafiə təşkilatları dünyadakı xristian azlıqları (o cümlədən erməniləri) müdafiə etdiyi üçün, yuxarıda sadalanan maliyyə platformaları (NCF, Morgan Stanley GIFT, AOGF) qərbdəki ermənipərəst donorların pulunu CSI-ya ötürmək üçün sadəcə bir "maliyyə körpüsü" rolunu oynayırlar. Təşkilatların özlərinin rəhbərliyində erməni lobbiçiləri yer almır.
Nəticə
Christian Solidarity International (CSI) təşkilatının rəsmi vergi bəyannamələri (IRS Form 990), beynəlxalq audit sənədləri və daxili hesabatlarının gizli qatları üzərində apardığımız bu detallı araşdırma, beynəlxalq ictimaiyyətə "mənəvi missiya" və "humanitar yardım" kimi təqdim olunan bir strukturun pərdəarxası həqiqətlərini tam çılpaqlığı ilə ifşa edir. Qarşımızda dünyadakı xristian azlıqların hüquqlarını qoruyan şəffaf bir xeyriyyə fondu deyil, donorların dini duyğularını istismar edən və qaranlıq maliyyə dövriyyəsi üzərində qurulmuş transmilli bir şəbəkə dayanır.
Araşdırmanın ortaya çıxardığı fundamental faktlar CSI-ın fəaliyyətinin bir-biri ilə sıx bağlı olan iki əsas sütun üzərində qurulduğunu sübut edir: daxili maliyyə fırıldaqları və sifarişli siyasi lobbiçilik.
Christian Solidarity International (CSI) bəşəri dəyərləri, dini həmrəyliyi və qaçqınların fəlakətlərini kommersiya layihəsinə və siyasi silaha çevirmiş korrupsioner bir şəbəkədir. Bu təşkilatın "xeyriyyəçilik" maskası arxasında gizlətdiyi rəqəmlər, maliyyə fırıldaqları və məhkəmə çəkişmələri (Legal fees), onun mənəvi baxımdan çoxdan iflas etdiyini, hüquqi baxımdan isə ciddi beynəlxalq təhqiqata cəlb edilməli olduğunu ortaya qoyur.
Azərbaycana və xalqımıza qarşı yönələn bu sistemli qarayaxma kampaniyasının arxasındakı iqtisadi mənfəət zəncirini ifşa etmək, təkcə həqiqətin müdafiəsi deyil, həm də beynəlxalq humanizmin tələbidir.
