“Christian Solidarity International” (CSI - Beynəlxalq Xristian Həmrəyliyi) təşkilatının təməli 1977-ci ildə İsveçrədə pastor Hansjürg Stückelberger tərəfindən təqib olunan xristianlara dəstək məqsədilə keçirilən sülh yürüşləri ilə qoyulmuşdur. CSI sözdə dini azadlıq və insan ləyaqətini təbliğ edən, xüsusilə xristianların təqib olunmasına qarşı mübarizə aparan xristian hüquq müdafiə təşkilatıdır. Mərkəzi qərargahı Sürixdə yerləşən və Dr. Con Eibnerin (John Eibner) rəhbərlik etdiyi təşkilatın ABŞ, Çexiya, Fransa, Almaniya, Macarıstan və Cənubi Koreyada filialları fəaliyyət göstərir. CSI BMT-nin İqtisadi və Sosial Şurasında (ECOSOC) xüsusi məşvərətçi statusa malikdir.
CSI özünü beynəlxalq arenada sırf fədakar humanitar missiya və hüquq müdafiəsi platforması kimi təqdim etsə də, təşkilatın pərdəarxası fəaliyyəti və maliyyə qaynaqları ciddi suallar doğurur. İlk şəffaf təşkilat kimi təqdim edilən bu qurumun reallıqda müəyyən siyasi və ideoloji maraqlara xidmət edən bir şəbəkənin parçası olduğu ilə bağlı faktlar mövcuddur. Xüsusilə son illərdə təşkilatın bəyan etdiyi prinsiplərlə real əməlləri arasındakı ziddiyyətlər beynəlxalq tədqiqatçıların diqqətindən yayınmamışdır. Məhz bu səbəbdən, Qərbdə humanitar və xeyriyyə sektorunu araşdıran müstəqil jurnalistlər CSI-nin fəaliyyət prinsiplərini dəfələrlə ifşa ediblər.
Sudan qalmaqalı – saxta “qul bazarı” sxemi
CSI-ın 1990-cı illərin sonu və 2000-ci illərin əvvəllərində Sudanda vətəndaş müharibəsi zamanı həyata keçirdiyi humanitar fəaliyyət və bununla bağlı maliyyə maxinasiyaları beynəlxalq hesabatlarda əksini tapan ən böyük QHT qalmaqallarından biridir. Təşkilatın Qərbdəki dindar insanlardan topladığı milyonlarla dollar ianə müqabilində Sudanda qurduğu "pul müqabilində qul azadetmə (fidyə)" (“Slave redemption”) beynəlxalq təşkilatların rəylərinə görə böyük bir cinayət və korrupsiya şəbəkəsinə çevrilmişdir. espac
Hesabatda qeyd olunurdu ki, CSI rəsmilərinin gəlişi ərəfəsində yerli tayfa başçıları heç vaxt qul olmayan azad kəndliləri, xüsusən uşaqları yığıb "qul" kimi sıraya düzür, CSI gəlib kameralar qarşısında pul ödədikdən sonra isə həmin pulu öz aralarında bölüşdürürdülər.
Kanada Hökumətinin xüsusi elçisi Con Harker (John Harker) tərəfindən hazırlanan və 2000-ci ilin fevralında işıq üzü görən rəsmi dövlət hesabatı ("Harker Hesabatı") CSI-ın kütləvi "qul satınalma" saxtakarlığını tamamilə ifşa etmişdi. Hesabatda sübut olunur ki, CSI-ın təşkil etdiyi bu proseslər əslində uydurma səhnələrdən ibarətdir. Belə ki, CSI rəsmilərinin gəlişi ərəfəsində yerli tayfa başçıları və Sudan Xalq Azadlıq Ordusunun (SPLA) üsyançı döyüşçüləri ərəb qul tacirlərinin paltarlarını geyinərək heç vaxt qul olmayan azad kəndli uşaqlarını sıraya düzür, onları CSI rəsmilərinə "qul" kimi təqdim edir və beləliklə qərbli donorların pullarını mənimsəyirlər. Təşkilat kameralar qarşısında pul ödədikdən sonra isə həmin fidyəni öz aralarında bölüşdürürdülər. latimes.com
Sənəddə satirik şəkildə qeyd olunurdu ki, regionda "həmişə toplanan fidyə fonduna tam uyğun gələcək sayda 'qul' tapılırdı".
CSI-ın Sudana gətirdiyi nəzarətsiz maliyyə axını bölgədəki çoxəsrlik ənənəvi tayfalararası barışıq və əsir mübadiləsi mexanizmini tamamilə iflic etmişdi. Əvvəllər yerli icmalar əsir götürülən yaxınlarını cəmi 1-4 dollar dəyərində mal-qara və ya əşya qarşılığında geri ala bildikləri halda, CSI bu "qiyməti" adam başına nağd 50-100 dollara qaldırmışdı. Qiymətlərin süni şəkildə minlərlə faiz artırılması regionda insan qaçırma və girov götürmə halları üçün son dərəcə gəlirli bir "süni bazar"ın formalaşmasına rəvac vermişdi. CSI-ın guya xilas etməyə çalışdığı yerli Dinka qəbiləsi belə təşkilatın fəaliyyətinə kəskin etiraz edərək vəziyyəti bu cür xarakterizə etmişdir:
"Bu, dəhşətli bir qısır dövrandır. Sizin humanitar yardım adı ilə verdiyiniz nağd pullar silahlı qruplaşmalara gedir; onlar bu vəsaitlə daha çox silah alır, kəndlərimizə yenidən hücum edir və uşaqlarımızı təkrar qaçırırlar".
CSI rəsmisi Con Eibner beynəlxalq mətbuata (o cümlədən “Newsweek” jurnalına) verdiyi müsahibələrdə qulları qaçıranlarla onları CSI-a satan vasitəçilərin fərqli tərəflər olduğunu iddia etsə də, müstəqil jurnalist Uilyam Finneqanın (William Finnegan) və UNICEF rəsmisi Uşari Mahmudun (Ushari Ahmad Mahmud) araşdırmaları bu bəyanatların yalan olduğunu ifşa etmişdir.
William Finneganın qələmə aldığı “The Invisible War” (The New Yorker, 25 yanvar 1999) başlıqlı reportajda Sudandakı vəziyyət araşdırılıb.
Finneqan SPLA-nın nəzarətindəki ərazidə (Nyamlell aerodromunda) “İbrahim” ləqəbli şəxslə rastlaşır və sonra Xartumda UNICEF rəsmisi Uşari Mahmud ilə danışır. Mahmud onu Doka Awut (və ya Adam Ali) kimi identifikasiya edir: Dinkada anadan olan, Britaniya Lordlar Palatasının üzvü baronessa Koks və CSI ilə əlaqəsi olan, reydlərdə iştirak edən və sonra “azad etmə” üçün satan şəxs. Mahmud deyir ki, o, reydlər təşkil edir, sonra “sülhməramlı” kimi çıxış edib ailələrə satır.
Faktlarla sübut olunmuşdur ki, doğrudan da təşkilatın rəsmi tərəfdaş və "mötəbər vasitəçi" kimi təqdim etdiyi Doka Avut (digər adı ilə Adam Əli) kimi şəxslər əslində kəndlərə silahlı hücumlar təşkil edən, uşaqları şəxsən qaçıran və sonra onları CSI-a "sataraq" qərbli donorların pullarını mənimsəyən cinayətkarların özləri olublar. espac
Ushari Mahmud 1987-ci ildə Suleyman Ali Baldo ilə birlikdə Sudandakı köləliyi (xüsusilə El Diein qırğını) sənədləşdirən tanınmış tədqiqatçı və UNICEF əməkdaşıdır. Hökumət tərəfindən həbs olunub, amma köləlik mövzusunda etibarlı mənbə kimi tanınıb. CSI-ın "fidyə" proqramını tənqid edənlərdən biri kimi qeyd olunur.
CSI-nin Con Eibneri və “fidyə təcrübəsi” haqqında tənqidlərin spektri genişdir. Misal üçün, Richard Miniter (The Atlantic, 1999) və başqaları qiymətləri şişirtmə, asılılıq yaratma və vasitəçilərin sui-istifadəsi kimi problemləri qeyd ediblər.
Eyni zamanda, təşkilatın regiondakı hadisələrə yanaşmasında aşkar manipulyativ dini xətt izlənilmişdir. Belə ki, iki afrikalı tayfa (Dinka və Nuer) arasında baş verən daxili toqquşmalardakı adam qaçırmaları CSI heç vaxt "quldarlıq" adlandırmadığı halda, oxşar insident xristian Dinka ilə ərəbləşmiş Baqqara tayfası arasında yaşandıqda təşkilat hadisəyə dərhal geosiyasi və dini rəng verirmiş. CSI bu toqquşmaları Qərb ictimaiyyətinə "müsəlman-xristian münaqişəsi" və "dövlət dəstəkli qul reydləri" kimi təqdim edərək dindar donorların emosiyalarından sui-istifadə edirdi. "Human Rights Watch" və "Anti-Slavery International" kimi nüfuzlu qlobal hüquq müdafiə təşkilatları CSI-ın bu iddialarının heç bir real sübuta əsaslanmadığını dəfələrlə bəyan etmişlər.
BMT-nin Uşaq Fondu (UNICEF) və “Human Rights Watch” təşkilatının hesabatlarında CSI kəskin şəkildə ittiham olunurdu. Hesabatlarda sübut edilirdi ki, CSI-nin hər "qul" üçün vasitəçilərə 50-100 ABŞ dolları nağd pul ödəməsi, regionda qul bazarını çökdürmək əvəzinə, əksinə yeni oğurluq və insan alveri bazarını stimullaşdırıb.
Xarici QHT-nin bölgədə böyük məbləğdə nağd pul payladığını görən cinayətkar qruplar və saxta "vasitəçilər", qazanclarını daha da artırmaq məqsədilə CSI nümayəndələrinin növbəti gəlişinə qədər dinc kəndlərdən süni şəkildə daha çox uşaq və qadın qaçırmağa başlamışdılar. BMT-nin Uşaq Fondu (UNICEF) rəsmi şəkildə bəyan etmişdir ki, CSI-ın bu düşünülməmiş və nəzarətsiz fəaliyyəti regionda insan alverini rəsmi bir "biznes növünə" çevirib.
"Los Angeles Times" qəzetinin və digər nüfuzlu beynəlxalq media qurumlarının araşdırmalarına görə, CSI-ın "qulları xilas etmək" adı altında vasitəçilərə nağd şəkildə ödədiyi yüz minlərlə dollar vəsait, reallıqda birbaşa regiondakı üsyançı ordu olan Sudan Xalq Azadlıq Ordusunun (SPLA) liderlərinin cibinə getmiş və bölgədəki vətəndaş müharibəsinin və silahlanmanın daha da alovlanmasını maliyyələşdirmişdir. christianitytoday
CSI daxilindəki bu qaranlıq maliyyə maxinasiyaları və humanitar məqsədlər üçün toplanan vəsaitlərin silah sənayesinə ötürülməsi faktı, təşkilatın milli bölmələrində ciddi narahatlıq və etiraz dalğası yaratmışdır. Nəticədə, bu miqyasda bir korrupsiyanın ortağı olmaq istəməyən CSI-ın ABŞ, Böyük Britaniya və Avstriya ofisləri rəsmi bəyanat yayaraq Sürixdəki mərkəzi qərargahla bütün əlaqələrini kəsdiklərini və təşkilatdan ayrıldıqlarını elan etmişlər.
Xüsusilə, CSI-ın ABŞ qanadının rəhbəri Cim Ceykobson (Jim Jacobson) qurum daxilindəki genişmiqyaslı fırıldaqçılığı açıq şəkildə etiraf edərək vəzifəsindən istefa vermişdir. Ceykobson Qərbdəki dindar donorların saf hissləri ilə toplanan xeyriyyə pullarının reallıqda Sudandakı üsyançı qruplaşmaların silah alverinə və hərbi təchizatına yönəldildiyini rəsmən təsdiqləmişdir. theatlantic
CSI-nin BMT-dən rəsmən qovulması və məşvərətçi statusunun ləğvi
“Christian Solidarity International” (CSI) təşkilatının 1999-cu ildə BMT-dən uzaqlaşdırılması təsadüfi bir hal deyil, BMT sənədlərində bütün hüquqi detalları ilə təsbit olunmuş rəsmi bir prosedurdur. Təşkilat BMT-nin QHT-lər üçün müəyyən etdiyi Nizamnamə qaydalarını kobud şəkildə pozduğu üçün bu ağır beynəlxalq cəzaya məruz qalmışdır.
Hadisələrin xronologiyasını və beynəlxalq hüquqi sənədləri araşdırarkən məlum olur ki, BMT-nin İqtisadi və Sosial Şurası (ECOSOC) 26 oktyabr 1999-cu ildə keçirdiyi plenar iclasda CSI-nin statusunu rəsmən ləğv etmişdir.
Bu tarixi qərar BMT arxivində "Decision 1999/292 (E/1999/INF/2/Add.3)" kodu ilə qeydiyyata alınmışdır. Qərar, QHT-lər üzrə Komitənin E/1999/109 nömrəli rəsmi tövsiyə hesabatı və ECOSOC-un 44-cü iclasının xülasə protokolu (E/1999/SR.44) əsasında qəbul edilmişdir. (Qeyd: Həmin dövrə aid bəzi alt sənədlər, məsələn, E/2000/51.pdf kodlu hesabat sonradan BMT-nin rəqəmsal aktiv arxiv sistemlərinin yenilənməsi səbəbindən birbaşa keçidlərdə əlçatmaz olsa da, qərarın əsas iclas protokolları beynəlxalq reyestrdə qalmaqdadır). un.org/documents/
BMT-nin rəsmi press-relizində (ECOSOC/5874) açıq şəkildə qeyd olunur ki, CSI özünün qeyri-hökumət təşkilatı statusundan humanitar məqsədlər üçün deyil, sırf siyasi manipulyasiyalar və terror xarakterli silahlı qruplaşmalarla işbirliyi üçün sui-istifadə etmişdir.
Sudan Hökumətinin şikayəti əsasında qaldırılan məsələdə sübuta yetirilmişdir ki, CSI ölkədəki real vəziyyəti qəsdən təhrif edir, daxili münaqişəni alovlandırır və separatçı orduya (SPLA) gizli dəstək verir. İclasda təşkilatın adından çıxış edən Con Eibner (John Eibner) bu ittihamların qarşısında qurumu müdafiə etməyə çalışsa da, təqdim olunan faktlar CSI-ın fəaliyyətinin dayandırılması üçün yetərli hesab olunmuşdur.
Təşkilatın BMT sistemindən çıxarılmasına səbəb olan ən rüsvayçı hadisə isə 1999-cu ilin martında, BMT-nin İnsan Hüquqları Komissiyasının Cenevrədəki iclasında baş vermişdir. CSI rəhbərliyi özünün rəsmi beynəlxalq mandatını və çıxış hüququnu, Sudanda vətəndaş müharibəsi aparan və hərbi cinayətlərdə ittiham olunan separatçı silahlı qruplaşmanın (SPLA) lideri Con Qaranqa (John Garang) ötürmüşdü.
Qaranq BMT kürsüsünə rəsmi hüquq müdafiəçisi kimi çıxmalı olduğu halda, CSI-ın döş nişanı altında öz hərbi qruplaşmasının siyasi bəyanatlarını və müharibə bəyanatlarını yaymışdı. Avropa Strateji Kəşfiyyat və Təhlükəsizlik Mərkəzi (ESPAC) kimi qurumların hesabatlarında (məsələn, ESPAC hesabatı) da CSI-ın insan hüquqları pərdəsi altında hərbi-siyasi şəbəkələşmə yaratdığı vurğulanır.
CSI-nin BMT-dən qovulması şəffaf beynəlxalq səsvermə ilə reallaşmışdır. Qərar ECOSOC plenar iclasında 26 lehinə, 14 əleyhinə səs və 12 bitərəf səslə qəbul edilmişdir. Sənədlərə görə, ilkin olaraq CSI-yə fəaliyyətini nizama salmaq və struktur islahatları aparmaq üçün statusun birdəfəlik ləğvi deyil, rəsmi olaraq 3 illik dondurulması (suspension) təklif edilmişdi. Lakin təşkilat rəhbərliyi öz fəaliyyət prinsiplərini dəyişməkdən və islahat aparmaqdan qəti şəkildə imtina etdiyi üçün, BMT onun beynəlxalq məşvərətçi statusunu birdəfəlik ləğv edərək təşkilatı sistemdən xaric etmişdir.
BMT qərarlarına hörmətsizlik və qovulmadan sonrakı qanunsuz fəaliyyət
CSI beynəlxalq məşvərətçi statusu rəsmən ləğv edildikdən sonra da BMT platformalarında qeyri-qanuni fəaliyyətini davam etdirməyə və hüquqi qaydaları manipulyasiya etməyə cəhd göstərmişdir. BMT-nin E/2000/51 saylı rəsmi sənədində qeyd olunur ki, sistemdən xaric edilmiş təşkilatın nümayəndələri qərarlara tabe olmayaraq BMT binalarına gizli şəkildə daxil olmuşlar.
Onlar qurumda qeydiyyatından keçmədən, CSI-ın hüquqi qüvvəsini itirmiş köhnə blanklarından istifadə edərək rəsmi nümayəndə heyətləri arasında saxta hesabatlar və təbliğat materialları paylamışlar.
Sözügedən sənəddə ECOSOC rəhbərliyindən bu "məsuliyyətsiz fəaliyyətin və BMT qərarlarına qarşı açıq hörmətsizliyin" təcili şəkildə araşdırılması, CSI emissarlarının binalara girişinin tamamilə bloklanması rəsmi olaraq tələb edilmişdir. Bu fakt, əvvəlki bölmədə bəhs edilən və keçidi aktiv olmayan E/2000/51.pdf kodlu rəsmi sənədin məhz təşkilatın qanunsuz müdaxilələrini ifşa edən və onun rəqəmsal izlərinin məhdudlaşdırılmasına səbəb olan hüquqi xəbərdarlıq protokolu olduğunu bir daha təsdiqləyir.
Maliyyə şəffaflığının olmaması və reytinqin tam itirilməsi
Sudandakı “fidyə” (slave redemption) fırıldaqçılığı və hərbi qruplaşmalarla qurulan qaranlıq maliyyə əlaqələri beynəlxalq hesabatlarda ifşa olunduqdan sonra, “Christian Solidarity International” təşkilatının qlobal maliyyə şəffaflığı və donor güvəni reytinqləri ciddi şəkildə sarsılmışdır. Bu qalmaqalın mənfi izləri müstəqil xeyriyyə auditi təşkilatlarının hesabatlarında bu gün də özünü qabarıq şəkildə büruzə verir.
Xristian təşkilatlarının maliyyə şəffaflığını, hesabatlılığını və effektivliyini yoxlayan ABŞ-nin ən nüfuzlu müstəqil qurumlarından biri olan “MinistryWatch”, CSI-ın fəaliyyətini xüsusi nəzarətə götürmüşdür. “MinistryWatch” tərəfindən CSI-yə verilən rəsmi “Şəffaflıq dərəcəsi” (Transparency Grade) hazırda olduqca aşağı göstərici sayılan "C" səviyyəsindədir. Bu qiymətləndirmə təşkilatın topladığı və xərclədiyi milyonlarla dolların real hesabatını ictimaiyyətdən və donorlardan qəsdən gizlətdiyini göstərir. Maliyyə sənədlərindəki təhriflər və uyğunsuzluqlar səbəbindən təşkilatın donor güvəni üzrə ümumi reytinqi maksimum 4 ulduzdan 3 ulduza endirilmişdi.
“MinistryWatch” platformasının maliyyə effektivliyi cədvəlinə əsasən, CSI "Resursların düzgün və məqsədəuyğun bölünməsi" (Resource allocation rating) kateqoriyasında dünyada yoxlanılan 1377 xristian humanitar təşkilatı arasında 1144-cü yerə qədər geriləmişdir. Bu kəskin geriləmə, dindar icmalardan humanitar yardım adı altında toplanan vəsaitlərin təyinatı üzrə deyil, qaranlıq şəbəkələrin maliyyələşdirilməsinə və siyasi lobbiçilik fəaliyyətlərinə xərcləndiyinin rəsmi göstəricisidir.
ABŞ-nin ən böyük xeyriyyə auditi platforması olan “Charity Navigator” da CSI-ın (xüsusilə onun ABŞ qanadı olan CSI-USA) fəaliyyətini tam şəffaf hesab etmir. Audit hesabatlarına əsasən, təşkilatın ümumi maliyyə sağlamlığı və hesabatlılıq reytinqi maksimum 100 baldan 78 bala (3 ulduz) qədər düşmüşdür. Sudan qalmaqalından sonra müstəqil auditorlar CSI-ın nəzarətsiz şəkildə birbaşa nağd pullarla işləmək metodologiyasını beynəlxalq humanitar hüquq standartlarına zidd, yüksək riskli və korrupsiyaya meylli fəaliyyət kimi qeydiyyata almışlar.
CSI erməni lobbisinin propaqanda aləti qismində
Maliyyə şəffaflığının və qlobal nüfuzun itirilməsi təşkilat daxilində və müstəqil donorlar arasında geri dönülməz bir böhrana səbəb olmuşdur. Sudandakı maxinasiyaların və xeyriyyə vəsaitlərinin silahlı separatçı qruplaşmaların əlinə keçməsinin ifşa olunması nəticəsində CSI-ın Böyük Britaniya və Avstriya kimi ən güclü milli bölmələri mərkəzi Sürix ofisinin qeyri-şəffaf pul dövriyyəsinə etiraz edərək təşkilatdan ayrılmış və bütün maliyyə bağlarını qoparmışlar. Eyni zamanda, Avropa və ABŞ-dəki bir çox müstəqil dindar xeyriyyəçi, ianələrinin saxta ssenarilərə, korrupsiyalaşmış tayfa başçılarına və silah alverinə getdiyini "Harker Hesabatı" və BMT sənədlərindən öyrəndikdən sonra CSI-yə etdikləri müntəzəm yardımları tamamilə dayandırmışlar.
Sudan qalmaqalından sonra ənənəvi qərbli donor bazasını demək olar ki, tamamilə itirən və çöküş həddinə çatacaq dərəcədə maliyyə itkiləri ilə üzləşən CSI, öz mövcudluğunu qorumaq üçün tamamilə erməni diasporunun və lobbi fondlarının maliyyə asılılığına keçməklə onların propaqanda alətinə çevrilmişdir.
Bu gün təşkilatın büdcəsi böyük ölçüdə erməni lobbi fondları tərəfindən qarşılanır. Bunun müqabilində isə CSI “xristian həmrəyliyi pərdəsi altında erməni lobbisinin “düşmənlərinə” qarşı açıq siyasi hücum, qarayaxma aləti kimi xidmət edir. Bir vaxtlar Sudandakı lokal münaqişələrə manipulyativ şəkildə dini rəng verən təşkilat, eyni metodologiyanı digər bölgələrə köçürərək regional reallıqları təhrif etmək və erməni lobbisinin siyasi maraqlarını humanitar tezislərlə beynəlxalq müstəvidə tirajlamaqla məşğuldur.
Bu maliyyə asılılığının formalaşma xronologiyası aşağıdakı kimidir:
I mərhələ: İlk təmaslar və ideoloji zəminin qurulması (1991–1998)
Con Eibner və Böyük Britaniya Lordlar Palatasının tanınmış ermənipərəst üzvü, Baronessa Koksun (Caroline Cox) yolları 1980-ci illərin sonunda, hər ikisinin "Christian Solidarity International" (CSI) təşkilatında fəaliyyətə başladığı dövrdə kəsişmişdir. Həmin dövrdə Koks CSI-ın Böyük Britaniya qanadının rəhbərlərindən biri, gənc Eibner isə təşkilatın tədqiqatçısı və analitiki kimi fəaliyyət göstərirdilər. Onları birləşdirən ilkin amil soyuq müharibənin sonlarında SSRİ və Şərq blokundakı xristian azlıqların vəziyyətini araşdırmaq və Qərb dünyasında anti-kommunist, mühafizəkar xristian ideologiyasını yaymaq idi.
Onların münasibətlərini sıradan bir iş yoldaşlığından çıxarıb ayrılmaz siyasi və ideoloji tərəfdaşlığa çevirən əsas hadisə isə I Qarabağ müharibəsi oldu. SSRİ-nin dağılması ərəfəsində Ermənistandakı və Qarabağdakı separatçı dairələrlə birbaşa təmasa keçən Baronessa Koks, Con Eibneri də bu prosesə cəlb etdi. 1990–1994-cü illər arasında Azərbaycanın Qarabağ bölgəsinə çoxsaylı qanunsuz səfərlər təşkil edən Koks və Eibner (presseportal.ch), bölgədəki vəziyyəti yalnız erməni kilsəsi və separatçı rəhbərliyin diktə etdiyi tezislər əsasında sənədləşdirirdilər.
Bu dövrdə CSI, erməni separatizmini Qərb dünyasına "müsəlman blokadasında qalan və soyqırımına məruz qalan xristian adası" kimi təqdim etməyə başladı. Bu fəaliyyətin subyektiv "şah əsəri" kimi, Koks və Eibner 1993-cü ildə CSI adından "Ethnic Cleansing in Progress: War in Nagorno Karabakh" (Davam edən etnik təmizləmə: Dağlıq Qarabağda müharibə) adlı ermənipərəst hesabat-kitabı birgə qələmə aldılar.
Azərbaycan əleyhinə birtərəfli iddialarla dolu olan bu material, sonradan Qərb parlamentlərində və beynəlxalq platformalarda anti-Azərbaycan təbliğatının əsas istinad mənbəyinə çevrildi.
Karolin Koks Con Eibner üçün sadəcə bir həmkar deyil, həm də onu erməni lobbi şəbəkələri ilə tanış edən və karyerasını bu xətt üzərində qurmağa kömək edən bir "mentor" rolunu oynamışdır. Koks sonradan Böyük Britaniya Lordlar Palatasındakı fəaliyyətinə və özünün təsis etdiyi HART (Humanitarian Aid Relief Trust) təşkilatına daha çox vaxt ayırdıqca, Ermənistanın və Qarabağ ermənilərinin "müdafiəsi" estafetini CSI daxilində tamamilə Con Eibnerə ötürdü. Eibnerin bu dairələrlə 30 ildən artıq davam edən işbirliyi onun erməni lobbisi və kilsəsi qarşısında uzunmüddətli mənəvi və siyasi öhdəliklərini formalaşdırmışdır (csi-int.org-news).
Bu "müqəddəsləşdirilmiş" tərəfdaşlığın nəticəsidir ki, erməni kilsəsi Con Eibneri və Karolin Koksu sadəcə hüquq müdafiəçisi kimi deyil, "erməni xalqının mənəvi xilaskarları" kimi qəbul edir. Onlar Ermənistana və ya Livana səfər edərkən bəşəri humanitar statusda deyil, kilsənin ən yüksək elitası – Katolikos II Qaregin və I Aram tərəfindən xüsusi dini rituallarla, fəxri orden və medallarla qəbul olunurlar. Erməni kilsəsi və diaspor fondları CSI-yə öz daxili, toxunulmaz maliyyə şəbəkələrinə daxil olmaq üçün tam logistik yaşıl işıq yandırmışdır. Sudan qalmaqalından sonra ənənəvi qərbli donor bazasını tamamilə itirən CSI üçün bu şəbəkə, məhz Koksun 35 il əvvəl təməlini qoyduğu və bu gün Eibnerin canlandırdığı yeganə maliyyə və ideoloji sığınacaq rolunu oynayır.
1995–1997: “AAA” (Amerika erməni assambleyası) və “ANCA” (Amerika erməni milli komitəsi) kimi güclü lobbi qrupları CSI daxilindəki ermənipərəst fiqurlarla təmasları rəsmiləşdirdilər. İlk dəfə erməni diaspor fondlarından CSI-nin hesabatlarının çapı və Cenevrədə paylanması üçün kiçik qrantlar ayrılmağa başladı.
II mərhələ: Sudan qalmaqalı və ənənəvi donorların itirilməsi (1999–2005)
1999: Kanada Hökumətinin “Harker Hesabatı” və BMT sənədləri CSI-nin Sudandakı milyonlarla dollarlıq saxta “fidyə” maxinasiyalarını ifşa etdi. Eyni ildə təşkilat BMT ECOSOC statusundan məhrum edildi.
2000–2003: Bu fırıldaqçılıqdan sonra təşkilat daxilində parçalanma baş verdi. Böyük Britaniya və Avstriya ofisləri ayrıldı, ənənəvi qərbli xristian donorlar və dindar icmalar aldadıldıqlarını anlayaraq ianələri kəskin şəkildə dayandırdılar. CSI-nin mərkəzi Sürix ofisi böyük maliyyə böhranı ilə üzləşdi.
2004–2005: Maliyyə itkilərini kompensasiya etmək üçün təşkilat rəhbərliyi (xüsusilə Con Eibner) erməni diasporu ilə sövdələşməyə getdi. Erməni lobbi fondları CSI-nin Vaşinqton və Sürixdəki inzibati xərclərini qarşılamaq müqabilində, təşkilatın əsas hədəf istiqamətini tamamilə Ermənistan və “Qarabağ mövzusu”na yönəltməsini tələb etdi.
3-cü mərhələ: İnstitusional asılılıq və ermənipərəst fiqurlarının rəhbərliyə gəlməsi (2006–2019)
2006–2012: CSI-nin ABŞ və İsveçrə ofislərinin maliyyə hesabatlarında (IRS Form 990) fərdi kiçik ianələrin payı minimuma endi, korporativ və anonim "fond qrantları"nın payı isə 70%-i keçdi. Bu gizli fondların arxasında erməni milyarderlərin xeyriyyə təşkilatları dayanırdı.
2016: Erməni lobbisinin aparıcı hüquqşünaslarından biri, Azərbaycana qarşı beynəlxalq məhkəmələrdə iddialar qaldıran Karniq Kerkonyan (Karnig Kerkonian) rəsmən CSI-nin Beynəlxalq Məsləhət Şurasına gətirildi. Bu, maliyyə asılılığının idarəetmə asılılığına çevrilməsinin pik nöqtəsi oldu. Təşkilatın hesabatları artıq birbaşa erməni vəkillər tərəfindən yazılmağa başladı.
4-cü mərhələ: Birbaşa "maliyyə sifarişi" və açıq təbliğat (2020 – hazırda)
2020 (II Qarabağ müharibəsi): Müharibə dövründə və ondan sonra CSI müstəqil insan hüquqları missiyası imicini tamamilə kənara qoydu. ANCA tərəfindən idarə olunan fondlar CSI-yə ABŞ Konqresində Azərbaycana qarşı sanksiya lobbiçiliyi aparmaq üçün xüsusi büdcələr ayırdı.
2023–2024: Azərbaycanın Qarabağda suverenliyini tam bərpa etməsindən sonra CSI-nin fəaliyyəti 100% Ermənistan sifarişlərinə bağlandı. Təşkilatın hazırkı illik hesabatlarında Ermənistan layihələrinə və Azərbaycana qarşı qarayaxma kampaniyalarına ayrılan vəsaitlərin demək olar ki, hamısı birbaşa erməni diaspor fondları (məsələn, Ruben Vardanyanın keçmiş şəbəkələri və tərəfdaş fondları) tərəfindən subsidiya edilir.
Bu xronologiya sübut edir ki, CSI müstəqil donorların yanında etibarını itirdikdən sonra çökməmək üçün erməni lobbisinin propaqanda alətinə çevrilmiş və humanitar statusunu tamamilə satmışdır.
Statusun mübahisəli bərpası
“Christian Solidarity International” (CSI) təşkilatının 24 illik fasilədən sonra BMT-nin İqtisadi və Sosial Şurasına (ECOSOC) məsləhətçi statusu ilə yenidən qəbul edilməsi, beynəlxalq diplomatik müstəvidə ciddi mübahisələrə yol açaraq Qərb dövlətləri ilə Azərbaycan və onun müttəfiqləri arasında hüquqi mübarizə meydanına çevrilmişdir.
1999-cu ildə Sudandakı fırıldaqçılıq və qanunsuz fəaliyyətlərinə görə BMT-dən qovulan CSI, uzunmüddətli fasilədən sonra 2012-ci ildə məsləhətçi statusunun bərpası üçün rəsmi müraciət etmişdir. Təşkilatın BMT-yə geri qayıtmaq üçün göstərdiyi cəhdlər düz 11 il (2012–2023) davam etmişdir. Aralarında Azərbaycan, Türkiyə, Çin və Rusiyanın da yer aldığı 19 dövlətdən ibarət BMT-nin QHT-lər üzrə Komitəsi, təşkilatın qaranlıq keçmişini, maliyyə qeyri-şəffaflığını və qərəzli fəaliyyətini əsas gətirərək, bu müraciəti prosedur sualları ilə rədd etmiş və 11 il boyunca təxirə salmışdır.
Təşkilatın BMT-yə qayıdışı ixtisaslaşmış QHT Komitəsinin qərarı ilə deyil, onun üst qurumu olan ECOSOC-dakı erməni lobbisinin aktiv olduğu dövlətlərin siyasi müdaxiləsi nəticəsində baş vermişdir. 25 iyul 2023-cü ildə ECOSOC-un idarəetmə iclasında ABŞ və Avropa İttifaqı ölkələri xüsusi bir layihə irəli sürərək QHT Komitəsinin CSI barəsindəki mənfi rəyini və imtinasını qüvvədən salmışlar. Keçirilən plenar səsvermədə 24 lehinə, 12 əleyhinə və 11 bitərəf səslə CSI-yə "Xüsusi Məsləhətçi Statusu" (Special Consultative Status) yenidən verilmişdir. CSI prezidenti Con Eibner bu qərarı dərhal "Qərbin böyük qələbəsi" kimi bəyan etmişdir. hhro.org
BMT-yə qayıdan təşkilat, xüsusilə 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın keçirdiyi uğurlu lokal antiterror tədbirlərindən sonra, tam gücü ilə Azərbaycan əleyhinə genişmiqyaslı kampaniyaya başlamışdır. Buna cavab olaraq rəsmi Bakı təşkilatın statusunun yenidən ləğv edilməsi (revocation) üçün BMT-də hüquqi proses başlatmışdır. Azərbaycan Respublikasının BMT yanındakı Daimi Nümayəndəliyi QHT Komitəsinə CSI əleyhinə genişhəcmli rəsmi ittiham aktı təqdim etmişdir. Azərbaycan tərəfi sənədlərlə sübuta yetirmişdir ki, CSI BMT-nin qeyri-hökumət təşkilatları üçün müəyyən etdiyi neytrallıq, dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət prinsiplərini kobud şəkildə pozaraq, tamamilə "siyasi motivli düşmənçilik" fəaliyyəti yürüdür.
Hazırda BMT daxilində CSI ətrafında kəskin diplomatik mübarizə davam edir. Amerika Erməni Milli Komitəsi (ANCA) və digər lobbi qrupları bəyanat yayaraq, Azərbaycanın BMT-də CSI-ni susdurmaq üçün "hüquqi və siyasi təzyiq" tətbiq etdiyini bildirir və Qərb dövlətlərini təşkilatı müdafiə etməyə çağırırlar.
CSI-nin BMT-yə reabilitasiya edilərək qaytarılması dinc humanitar məqsədlərə deyil, Qərbdəki bəzi dairələrin və erməni lobbisinin Azərbaycana qarşı BMT kürsüsündən bir "qanuni təzyiq rıçaqı" kimi istifadə etmək planlarına xidmət edir. Lakin Azərbaycanın başlatdığı intensiv hüquqi ifşa prosesi təşkilatın BMT-dəki legitimliyini artıq ciddi şəkildə sarsıtmışdır.
Müəmmalı geridönüşdən sonra Azərbaycana qarşı tam güclə aktivləşmə
BMT-dəki mübahisəli geridönüşdən dərhal sonra "Christian Solidarity International" (CSI) özünün bütün media, informasiya və advokasiya resurslarını tam gücü ilə Azərbaycan əleyhinə səfərbər etmişdir. Təşkilatın rəsmi internet resursları, dövri hesabatları və sosial media platformaları hazırda birtərəfli qaydada anti-Azərbaycan təbliğatının əsas ruporuna çevrilmişdir. CSI, Qarabağ bölgəsini könüllü şəkildə tərk etmiş erməni əhalinin köç prosesini beynəlxalq müstəvidə "etnik təmizləmə" və "xristian soyqırımı" kimi saxta və manipulyativ tezislərlə tirajlamaqla məşğuldur (instagram.com/csi).
Hazırda təşkilatın rəsmi qlobal kampaniya platformasında birbaşa Azərbaycanın suverenliyini və hüquqi sistemini hədəf alan iki aktiv siyasi kampaniya yürüdülür:
- “Erməni siyasi məhbuslarına azadlıq!” (Free Armenian Political Prisoners)
- “Dağlıq Qarabağ girovlarına azadlıq!” (Free Nagorno-Karabakh Hostages)
Bu kampaniyalar çərçivəsində təşkilat rəhbərliyi, Qarabağda qanunsuz separatçı rejim yaratmaqda, terrorizmi maliyyələşdirməkdə və digər ağır cinayətlərdə ittiham olunaraq Bakıda həbs edilən Ruben Vardanyan və digər separatçı elementlərin "günahsız qurban" statusunda azad edilməsi üçün beynəlxalq səviyyədə lobbiçilik fəaliyyəti həyata keçirir. Təşkilatın veb-səhifəsində yer alan vizual materiallar, seçilmiş qərəzli başlıqlar və manipulyativ mətn strukturu, platformanın humanitar məqsədlərdən uzaq olduğunu və birbaşa erməni müəlliflər tərəfindən idarə olunan siyasi platforma təəssüratı yaratdığını bariz şəkildə nümayiş etdirir.
CSI-nin rəhbər və idarə heyəti rəsmi olaraq Avropa və ABŞ mənşəli şəxslərdən (məsələn, Beynəlxalq İdarə Heyətinin sədri Con Eibner) ibarət görünsə də, təşkilatın operativ fəaliyyət mexanizmini idarə edən rəsmi məsləhətçilər, hesabat hazırlayan əsas məruzəçilər və regional nümayəndələr birbaşa erməni lobbi şəbəkəsinin nümayəndələridir. Bu institusional struktur, bir vaxtlar müstəqil dini-humanitar təşkilat kimi çıxış edən CSI-nin, Sudan qalmaqalından sonra daxil olduğu maliyyə asılılığının müqabilində erməni diaspor fondlarının qarşısında rəsmi ideoloji öhdəlik yerinə yetirdiyini sübut edən ən konkret göstəricidir.
Təşkilatla əlaqəli erməni mənşəli şəxslər və qurumlar
Christian Solidarity International" (CSI) təşkilatının Ermənistan və Qarabağ ssenariləri üzrə əməkdaşlıq etdiyi, lobbiçilik layihələrini idarə edən və ya tərəfdaşlıq platformalarında (məsələn, ABŞ-dəki ANCA və ya Ermənistandakı yerli qruplar vasitəsilə) fəaliyyət göstərən əsas erməni fiqurlar aşağıdakılardır:
Beynəlxalq hüquqşünas, vəkil və insan hüquqları fəalıdır. O, Christian Solidarity International (CSI) təşkilatının Beynəlxalq Məsləhət Şurasının rəsmi üzvüdür və bu qurumun adından BMT İnsan Hüquqları Şurasında (UNHRC) çıxışlar edir.
Harvard Universiteti, Cambridge Universiteti və Chicago Universitetinin Hüquq Məktəbini (University of Chicago Law School, 1999) bitirib. ABŞ-nin Çikaqo şəhərində yerləşən “Kerkonian Dajani LLP” hüquq firmasının təsisçisi və tərəfdaşıdır. Beynəlxalq hüquq, apelyasiya işləri, mürəkkəb məhkəmə prosesləri və insan hüquqları sahəsində ixtisaslaşır.
Əslən Ermənistandan (İrəvan) olan tibb mütəxəssisi, terrorçu rejim rejim dövründə Xankəndidə fəaliyyət göstərmiş "Ledi Koks Reabilitasiya Mərkəzi"nin (The Lady Cox Rehabilitation Centre) təsisçisi və direktorudur. O, eyni zamanda, Christian Solidarity International (CSI) təşkilatının və Böyük Britaniyanın HART (Humanitarian Aid Relief Trust) fondunun Qarabağ ssenarisi üzrə əsas regional tərəfdaşı və layihə rəhbəri kimi tanınır.
1998–1999-cu illərdə Böyük Britaniya Lordlar Palatasının ermənipərəst üzvü, Baronessa Karolina Koksun (Caroline Cox) dəstəyi və təşəbbüsü ilə Xankəndidə fiziki və əqli qüsuru olan şəxslər üçün reabilitasiya mərkəzinin əsasını qoymuş və 2000-ci ildə mərkəzin rəsmi açılışına nail olmuşdur. Mərkəz ilk illərdə əsasən Birinci Qarabağ müharibəsində yaralanmış erməni hərbçilərin müalicəsi və protezləşdirilməsi ilə məşğul olmuş, sonrakı illərdə isə fəaliyyət arealını genişləndirmişdir.
Vardan Tadevosyan Qarabağdakı qanunsuz separatçı qurumun daxilində siyasi post tutmuşdur. 2023-cü ildə Laçın sərhəd-keçid məntəqəsi ətrafında baş verən hadisələr və blokada iddiaları dövründə o, separatçı rejimin qondarma "səhiyyə naziri" təyin edilmişdi
Erməni hüquq müdafiəçisi və "Beynəlxalq və Müqayisəli Hüquq Mərkəzi"nin rəhbəri. CSI-ın beynəlxalq platformalarda (BMT və Avropa Parlamenti) Azərbaycan əleyhinə təqdim etdiyi "erməni məhbuslar" və "insan hüquqları pozuntuları" ilə bağlı hesabatların rəsmi mənbəyi və yerli hazırlayıcısı qismində çıxış edir.
- Artak Beqlaryan (Artak Beglaryan): Qarabağdakı qondarma separatçı rejimin keçmiş "ombudsmanı" və "dövlət naziri". CSI-ın bölgəyə etdiyi qanunsuz faktaraşdırıcı missiyaların (Fact-Finding Missions) əsas yerli bələdçisi və rəsmi hesabatların formalaşdırılmasında əməkdaşlıq edilən əsas şəxslərdən olub.
- Geqam Stepanyan (Gegham Stepanyan): Separatçı rejimin digər keçmiş "ombudsmanı". Hazırda Ermənistanda fəaliyyət göstərən qondarma "Artsax xalqının hüquqlarının müdafiəsi komitəsi" çərçivəsində CSI-ın beynəlxalq vəkillik (advocacy) proqramlarının əsas erməni tərəfdaşlarından biridir.
- Zareh Sinanyan (Zareh Sinanyan): Ermənistanın Diaspor İşləri üzrə Baş Müvəkkili. CSI rəhbərliyinin İrəvana səfərləri zamanı diaspor fondlarının pullarının CSI proqramlarına və media kampaniyalarına cəlb edilməsini dövlət səviyyəsində əlaqələndirən şəxslərdəndir.
- Dzovinar Jinbaşyan (Dzovinar Jinbashian): Amerika Erməni Milli Komitəsinin (ANCA - Western Region) İctimai Əlaqələr Koordinatoru. ABŞ-də xeyriyyə adı altında toplanan pulların idarə olunmasında və CSI-USA ofisi vasitəsilə Azərbaycan əleyhinə konqresmenlərlə lobbiçilik edilməsində həmkoordinator kimi çalışır.
Kuratorluq edilən erməni təşkilatları
CSI birbaşa fərdlərlə yanaşı, Ermənistanda aşağıdakı erməni təşkilatları ilə institusional partnyorluq (tərəfdaşlıq) edir və layihələri onların heyəti vasitəsilə icra edir:
- Erməni Siyasi Hüquqlar Mərkəzi (ACPR - Armenian Center for Political Rights): Hüquqi layihələrin icraçı partnyorudur.
- “Armenian Caritas”: CSI-ın Ermənistana qaçqın yardımı adı altında göndərdiyi maliyyə sənədlərində birbaşa "beynəlxalq tərəfdaş" kimi qeyd olunub.
CSI daxilində qərarlar əsasən Qərb mənşəli rəhbərlər (John Eibner, Joel Veldkamp, Peter Fuchs) tərəfindən verilsə də, yuxarıda adları çəkilən erməni mütəxəssislər və lobbiçilər təşkilatın Cənubi Qafqaz siyasətini tamamilə formalaşdıran və icra edən əsas daxili mexanizmi təşkil edirlər.
Təşkilat Ermənistanda "Erməni Siyasi Hüquqlar Mərkəzi" (ACPR) və erməni kilsəsi rəsmiləri ilə (məsələn, yepiskop Daniel Findikyan, Hovik Manuçaryan) rəsmi olaraq şəbəkə şəklində işləyir və birgə nümayəndə heyətləri formalaşdırır.
Təşkilat rəhbərinin erməni lobbisindən asılılığının səbəbləri
(ardı var)
